Het belangrijke boek Deuteronomium

De Bijbel Open met dominee Arie van der Veer

Dit boek speelt een belangrijke rol in de Bijbel, zowel in het Oude als in het Nieuwe Testament. Ik probeer uit te leggen waarom dit boek zo belangrijk is. Het boek Deuteronomium is een boek, waaraan het werk en de woorden van koningen en profeten in de geschiedenis van Israël werden getoetst.

Het is een boek dat ons leert hoe God wilde dat Israël in het beloofde land zou leven. Een boek dat ook zal dienen als een getuigenis voor alle volken. In Deuteronomium 4:6 staat: ‘Leef ze strikt na, dan toont u wijsheid en inzicht. Alle volken die dat zien en van deze wetten horen, zullen zeggen: ‘“Wat is dat grote volk wijs en verstandig!”’ (NBV). Het boek Deuteronomium wordt beschouwd als een boek van Israëls grootste profeet. Het boek zegt zelf: ‘Nooit meer heeft Israël een profeet gekend als Mozes, met wie de HEER zo vertrouwelijk omging’ (Deuteronomium 34:10 NBV). De profeten van Israël waren mannen Gods. Maar Mozes is de grootste profeet ooit.

Mozes wordt als schrijver van dit boek geëerd. Maar er hebben duidelijk meerdere personen aan gewerkt, alleen al aan de beschrijving van zijn dood. Deze vindt u in de laatste hoofdstukken van Deuteronomium. Het blijft een bijzonder verhaal. Mozes mag het beloofde land vanaf de berg Nebo zien, maar mag het land niet binnengaan. Mozes werd begraven door God Zelf (Deuteronomium 34:6). Het boek gaat over Mozes. Het is geschreven in de derde persoon enkelvoud. Maar het boek bevat ook toespraken van Mozes die duidelijk heel persoonlijk van toon zijn. Wel staan er wetten in die niet uit de tijd van Mozes kunnen dateren. Ik zal u daar straks een voorbeeld van geven. Toch is het gezag van Mozes zo groot dat dit boek beschouwd wordt als een boek van hem.

De naam Deuteronomium

De Joden noemen dit vijfde boek van de Bijbel ‘Devarim’, wat betekent ‘de woorden’. Wij kennen het vijfde Bijbelboek echter onder de naam Deuteronomium. Hoe zit dat? De Joodse naam komt van de eerste woorden van het boek, het opschrift: ‘Dit zijn de woorden, die Mozes tot geheel Israël gesproken heeft aan de overzijde van de Jordaan.’ De naam die wij gebruiken, is ontleend aan een vers dat midden in het boek staat. Daar gaat het over de wetten en regels voor de koningen. God zegt hier over de koning: ‘Wanneer hij nu op de koninklijke troon gezeten is, dan zal hij voor zich een afschrift laten maken van deze wet, welke bij de levitische priesters berust’ (Deuteronomium 17:18). Daarin moet de koning dagelijks lezen. Dat afschrift wordt in het Grieks ook wel een ‘deuteronomium’ genoemd: een herhaling van de wet. Het boek neemt ons mee naar het einde van de woestijnreis. Het volk Israël staat voor de tweede keer aan de grens van het beloofde land. Mozes zelf zal die grens niet mogen oversteken. Hartstochtelijk drukt Mozes zijn volk op het hart dat zij het onderwijs dat God in de woestijn heeft gegeven, straks niet mogen vergeten. Gods wetten moeten straks in het land Kanaän in praktijk worden gebracht. Volgens Mozes is dat heel belangrijk. In feite een keuze tussen leven en dood.

De toespraken van Mozes (zie de hoofdstukken 5-11 en 27-28) en de herhaling van de oude wetten (de hoofdstukken 12-26) vormen de kern van het boek. De wetten zijn deels een herhaling van oudere wetten, maar er zijn ook nieuwe bij.

Wetten in de woestijn

Zoals beloofd geef ik u een voorbeeld. Een van die latere stukken is bijvoorbeeld hoofdstuk 17. Daar gaat het met name over het koningschap in Israël. Israël had in de tijd van Mozes helemaal nog geen koning. Toen Israël later in de geschiedenis om een koning vroeg, was God het daar aanvankelijk helemaal niet mee eens. Hoofdstuk 17 is dan ook geen beschrijving over hoe het koningschap ooit zou moeten zijn, het is juist een heel kritisch stuk over de koning. De koning moet een van uw broeders zijn. Nou, dat waren de koningen vroeger niet. Ze waren almachtig en werden gezien als een god. Er ligt ook veel nadruk op wat de koning niet mag doen en hebben. Bijvoorbeeld dat hij niet veel vrouwen mag hebben. Ook mag hij niet te veel paarden hebben. Dat had betrekking op het leger van toen. Nee, de koning moest vooral de wet van God goed lezen en bestuderen en deze vervolgens toepassen in de praktijk. Maar de kern van het boek bevat toch wel de allereerste wetten die God aan Mozes in de woestijn had gegeven. In het boek Exodus kom je de alleroudste versie van die wetten tegen in het zogenaamde Bondsboek: Exodus 20-23. Mozes herhaalt die wetten nu aan het einde van de woestijnreis. Hij legt ze uit en spitst ze zelfs toe op de nieuwe situatie die gaat komen. Daarom komen ze niet altijd letterlijk met elkaar overeen (Deuteronomium 1:5).

De inhoud van het boek Deuteronomium is heel oud. Toch is het best goed mogelijk dat het boek pas veel later zijn schriftelijke vorm heeft gekregen. De definitieve inhoud van dit boek zou best na de ballingschap kunnen zijn vastgesteld. Op een moment dat vergelijkbaar is met het binnengaan in het land Kanaän. Ook na de ballingschap stond het volk Israël voor een nieuwe periode, net als toen bij de Jordaan. Ook toen was het belangrijk elkaar na de ballingschap aan te sporen opnieuw te leven volgens de oude wetten van Mozes.

Leerzaam

Het is leerzaam en nuttig om al die wetten te lezen. Ze gaan over het hele leven. Het is een boek met allerlei voorschriften. Bijvoorbeeld voor pasgetrouwden, voor weduwen en voor slaven. Een boek over lijfstraffen, over doodstraf. Het is belangrijk om daarbij rekening te houden met de achtergrond ervan. Waarom gaf God die geboden? Je kunt de geboden van het Oude Testament niet klakkeloos toepassen. Je hoort weleens mensen zeggen: ‘In Deuteronomium staat...’ Gods geboden vragen om bezinning: waarom en met welk doel? Neem bijvoorbeeld het gebod van God om de heidense volken uit te roeien. Hoe moet je zoiets in onze tijd verstaan?

‘Het gaat hier niet om vreemdelingen-
haat of racisme.'

Ds. Arie Versluis is daarop gepromoveerd. Hij schrijft: ‘Het gaat hier niet om vreemdelingenhaat of racisme. Het Oude Testament geeft twee motieven. In de eerste plaats de zonde van de Kanaänieten: kinderoffers en seksuele praktijken. Maar Hij geeft het bevel ook om Zijn volk te beschermen. Israël is echt niet beter dan de volken in Kanaän, integendeel. Maar de Heere wil dat Israël deze goddeloze volken niet navolgt. Er mag niets komen tussen de relatie die Hij heeft met het volk.’ Volgens Versluis laat dit zien hoe serieus God het verbond tussen Hem en Israël neemt. Maar een pasklaar antwoord heeft Versluis ook niet. ‘Het is voor ons onbegrijpelijk hoe een God van liefde zoiets verschrikkelijks kan gebieden. Juist omdat wij leven na de komst van Christus. God laat Zich in deze geschiedenis zien als een heilige God die de zonde niet verdraagt.’

Deuteronomium is het centrum

Maar er staat zoveel meer in, waarvan je een heleboel kunt leren. Niet alleen voor jezelf, maar voor het leven van ons allemaal. Het boek gaat ook over vluchtelingen. Over vreemdelingen die onder Israël zullen wonen. Over de zorg voor dieren. Nogmaals, heel leerzaam allemaal! Niet om deze geboden klakkeloos toe te passen. Maar wel om goed na te denken over de vraag waarom God ze gaf, wat het doel ervan was. Je ontdekt er heel belangrijke principes in, zoals dat het leven boven ons bezit gaat. Dat bij het uitspreken van straf ook rekening moet worden gehouden met de persoon die gestraft wordt. Dat nood in het leven boven recht gaat.

Het boek Deuteronomium wordt wel het centrum van het Oude Testament genoemd. Het boek legt het fundament voor het leven van het volk Israël in het beloofde land. Het boek Deuteronomium laat Gods wil voor ons leven zien. Ook al kun je de oudtestamentische wetten niet een-op-een overzetten naar het hier-en-nu, toch kunnen we er lessen voor vandaag uit trekken. Bijvoorbeeld dat de boodschap over de wil van God gaat over de volle breedte van ons leven. In Deuteronomium zie je duidelijk dat God dienen niet alleen iets is voor jou persoonlijk, maar voor het hele maatschappelijke leven.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons