Klaagliederen

De Bijbel Open met dominee Arie van der Veer

Stel dat je geen vast patroon hebt op het gebied van Bijbellezen. Je gebruikt bijvoorbeeld niet het leesrooster dat in het EO-magazine Visie staat. Toch wil je een gedeelte uit de Bijbel lezen. Je denkt: Wat zal ik eens gaan lezen? De kans is klein dat je dan spontaan kiest voor het boek Klaagliederen.

Een boek als Klaagliederen maakt veel mensen depressief. Wij zoeken in de Bijbel vooral naar troost. Klaagliederen is daar niet in de eerste plaats voor geschreven. Dat zal ik straks uitleggen. Maar dat betekent allerminst dat er geen troost te vinden is in dit boekje. Wist u dat het lied ‘Groot is Uw trouw’ gebaseerd is op een tekst uit dit boek? Waarom heeft dit boekje een plek gekregen in de Bijbel? Vanavond wil ik dat graag proberen uit te leggen. Verder wil ik vertellen, waarom je als mens heel veel kunt hebben aan dit boekje.

Schrijver en tijd van ontstaan

In de Septuaginta, de oude Griekse vertaling van het Oude Testament, begint dit boek met de volgende introductie: ‘Het gebeurde, nadat Israël in gevangenschap was gevoerd en Jeruzalem verwoest was, dat Jeremia in rouw neerzat en door middel van deze klaagliederen over Jeruzalem weende, en zei ...’ De overlevering vertelt dat dicht bij de heuvel Golgota in het huidige Jeruzalem een spelonk te vinden is, bekend onder de naam ‘grot van Jeremia’. Dat zou de plaats zou zijn, waar Jeremia zijn klaagliederen zong. Jeremia wordt ook wel de wenende profeet genoemd. Ons woord ‘jeremiëren’ is ontleend aan de klaagliederen van Jeremia en betekent dan ook ‘klagen, jammeren’. Vreemd genoeg wordt in het boek zelf de naam Jeremia niet genoemd. Het kunnen dus ook anderen zijn geweest die deze kunstige liederen hebben gedicht. Maar waarom wordt zijn naam niet genoemd? Hij maakte de val van Jeruzalem mee en bleef in het land achter (Jeremia 39:1-6). Ook in 2 Kronieken 35:25 is het Jeremia die een klaaglied maakte op de dood van koning Josia. We kunnen ons nauwelijks voorstellen hoe groot de ramp is geweest en hoe enorm de impact was van de val van Jeruzalem in 586 vóór Christus. Jeruzalem was niet zomaar gevallen. Men had zich tot het uiterste verzet. Er was hongersnood uitgebroken. Die was zo erg dat vrouwen hun eigen kinderen kookten en opaten. Er waren zo veel doden dat ze niet tijdig begraven konden worden. Ze lagen op straat te verteren. Gruwelijke beelden. Je leest het allemaal in deze gedichten. Israël en vooral Jeruzalem lagen in puin. De situatie was totaal uitzichtloos

De naam en de opzet

In de joodse canon, de lijst van Bijbelboeken, wordt Klaagliederen Eichah (Hebreeuws: איכה) genoemd. Het betekent ‘hoe’ en is het eerste woord van dit boek. Andere vertalingen hebben het weergegeven met ‘ach’; ook heel mooi! Het is een veel gebruikt woord om klaagliederen mee te beginnen. Wij kennen de gewoonte van het zingen van klaagliederen nauwelijks. Voor rouw is nog maar weinig plek. Daarom alleen al is het lezen van dit boekje in onze tijd nuttig. Prediker zegt: ‘Er is een tijd om te huilen en een tijd om te lachen, een tijd om te rouwen en een tijd om te dansen’ (Prediker 3:4). Klaagliederen bevat vijf verschillende gedichten, maar is in feite één ‘lied’. Dit boekje vertolkt het immense verdriet van Israël. Het is één klaaglied dat uit vijf delen bestaat. Het is een kunstig boek. Ik denk daarom niet dat Jeremia in een grot is gaan zitten en die liederen in één dag heeft opgeschreven. Er is heel diep over nagedacht. Wat je alleen in het Hebreeuws kunt zien, is dat er een bepaald ritme in zit, met een bepaalde lengte van de regels en typische accenten. Het is een ritme dat in die tijd meteen herkend werd als het ritme dat hoort bij een klaaglied, wanneer iemand overleden is. Dat ritme is bij het vertalen helaas niet helemaal bewaard gebleven.

De eerste vier liederen zijn zogenaamde ‘alfabetische’ liederen. Dat wil zeggen dat de verzen beginnen met de opeenvolgende 22 letters van het Hebreeuwse alfabet. De nood wordt helemaal uitgezongen, van het begin tot en met het einde. Het eerste, tweede en vierde lied hebben daarom elk 22 verzen, terwijl het derde lied er 66 telt, omdat daarin telkens drie regels beginnen met dezelfde letter van het alfabet. Het vijfde en laatste lied is niet alfabetisch, maar telt wel 22 verzen. Heeft de dichter zijn concept laten vallen? Had hij geen inspiratie meer? Of deed hij dit met opzet? Was het een soort boodschap? Bedoelt hij dat dit een gebed zonder einde is? Het is nooit af, komt nooit aan bij de laatste letter van het alfabet, zolang het onverhoord blijft. Een open einde, als aansporing om te blijven bidden voor herstel van Israël en Jeruzalem? De vorm van het alfabet werd trouwens in Israël ook gekozen, simpelweg om deze liederen goed te kunnen onthouden. De klaagliederen werden namelijk eeuwenlang gezongen. Thuis en in de synagoge. Ze worden nog altijd gezongen. Ze worden door de Joden gebruikt, als ze bij de ‘klaagmuur’ van Jeruzalem hun jammerklachten uitstorten. Joodse patriotten zingen dit klaaglied elke vrijdag in Jeruzalem. In elke synagoge wordt op de jaarlijkse vastendag (9 augustus) het boek Klaagliederen voorgelezen. Van Aleph tot Thau, van A tot Z zouden wij zeggen, wordt het lijden in Klaagliederen bezongen. Deze alfabetische vorm vind je trouwens ook op andere plaatsen in het Oude Testament. Misschien kent u het wel uit de psalmen. De meest bekende psalm in alfabetische vorm is Psalm 119. Deze psalm bestaat uit 22 stukken van acht verzen. Elk gedeelte begint dan telkens met een van de letters van het alfabet. Zo probeert de dichter in alle opzichten de heerlijkheid en schoonheid van Gods wet te bezingen.

Inhoud

Zoals gezegd is het boek Klaagliederen een verzameling van vijf liederen, waarin de dichter klaagt en treurt over de verwoesting van Jeruzalem. Het is de beschrijving van een ramp, waarvan niemand had geloofd dat deze ooit zou kunnen gebeuren. Voor een Jood is het bijna gelijk aan de ondergang van de wereld. Een catastrofe. De vijf klaagzangen geven een verschrikkelijk beeld van de ellende, die de val van Jeruzalem met zich meebracht. Jeruzalem wordt in Klaagliederen trouwens Sion genoemd. Er klinken hartverscheurende klachten. De verwoesting van Jeruzalem is vreselijk. Je krijgt bij sommige verzen sterk het idee dat ze geschreven zijn door iemand die bij de verwoesting aanwezig was. De schrijver laat zien hoe erg de verwoesting van Jeruzalem was, maar zegt ook dat de ellende een straf van God is voor de zonden van het volk. God had volgens hem alle reden om de stad in handen van de Babyloniërs te laten vallen. Daaruit volgt de conclusie dat er vooral over één ding echt moet worden geklaagd: de zonde (Klaagliederen 3:39). De dichter roept de lezers op hun leven te veranderen, zich weer te bekeren en op Gods liefde te gaan vertrouwen. Er is hoop op een betere toekomst.

Het slot

Klaagliederen is niet zomaar een boek. Klaagliederen is een Bijbelboek. Een deel van Góds boek. Gods Woord voor u, jou en mij vandaag. Dit Bijbelboek kan mensen helpen om te gaan met lijden en verdriet. Het laat zien dat je gevoelens van verdriet en ellende niet hoeft weg te stoppen, maar dat je ze mag uiten. Het maakt duidelijk dat God betrokken is bij het lijden en dat geeft hoop en perspectief. De situatie was totaal uitzichtloos. De mensen wisten dat ze niet hoefden te rekenen op enig mededogen van hun belagers. Toch heeft de profeet Jeremia de geestelijke draagkracht om door de vreselijke omstandigheden heen Gods trouw en barmhartigheden te blijven zien. Hij ontkent het lijden niet. Over zichzelf schrijft hij: ‘Ik ben de man, die te lijden heeft’ (Klaagliederen 3:1). Hij heeft groot verdriet. Het zijn allerminst goedkope tranen. Maar let op wat hij tegen de mensen zegt die hetzelfde verdriet ervaren: ‘Wat klaagt een mens zolang hij nog leeft? Laat hij klagen over zijn zonden! Laten we ons leven onderzoeken en doorvorsen, laten we terugkeren naar de HERE’ (Klaagliederen 3:39,40). Hoeveel hij ook te klagen mag hebben, toch geeft hij de hoop niet op. Luister naar wat hij zegt: ‘Genadig is de HEER: wij zijn nog in leven! Zijn ontferming kent geen grenzen. Elke morgen schenkt hij nieuwe weldaden. Veelvuldig blijkt uw trouw! Ik besef: mijn enig bezit is de HEER, al mijn hoop is op hem gevestigd’ (Klaagliederen 3:22-24).

Leed kan er zijn door eigen schuld of buiten eigen schuld om. Verdriet kan er zijn, omdat Gods weg voor Zijn volk zo vaak geen kalme reis is, soms zelfs een lijdensweg. Maar Gods gunstbewijzen nemen geen einde: elke morgen zijn ze gloednieuw. Door alle ellende heen klinkt er ook in het boek Klaagliederen het evangelie van hoop en redding.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons