Jezusmoslims: geestelijke lente in de islam?

Jaap Hansum neemt beweging van Messiasbelijdende moslims onder de loep

Wereldwijd zijn er tienduizenden Messiasbelijdende moslims. Zij aanvaarden het volledige Evangelie, inclusief Christus’ verzoenend lijden en sterven aan het kruis. Maar zij willen Jezus binnen de islam volgen. Hun aantal groeit. Voor zijn doctoraalscriptie deed theologiestudent Jaap Hansum onderzoek naar deze ‘Jezusmoslims’: een in Nederland nog onderbelicht fenomeen.

Jaap is, evenals zijn vrouw Ina, sinds 1999 namens de Verenigde Protestantse Kerk in België werkzaam als evangelist in Antwerpen. Zij hebben vooral contact met Turkse moslimmigranten, moslimvluchtelingen uit de Balkanlanden en Assyrische christenen. Jaap rondde kortgeleden zijn studie theologie af aan de Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid te Brussel.

Loyaliteitsconflict

Hoe kwam je op het idee voor je doctoraalscriptie?
“De aanleiding voor mijn onderzoek kwam op uit ons werk in Antwerpen-Noord. Een gedeelte van de jongeren met wie wij werken, komt uit de Turkse migrantengemeenschap. Een vrij gesloten gemeenschap, met veel sociale controle. Wij merken dat jongeren uit deze migrantengemeenschap het Evangelie lange tijd tot zich nemen en in hun tienerjaren soms in een soort loyaliteitsconflict komen. Ze zien hun toekomst in de Turkse gemeenschap liggen: daarbinnen trouwen ze en stichten ze een gezin. Sommigen voelen de spanning oplopen, want ze merken dat ook Jezus een appèl op hen doet. Als je ziet dat zulke jongeren in een loyaliteitsconflict terechtkomen, komt vanzelf de vraag bij je op: zouden zij op de een of andere manier toch nog langer met Jezus op weg kunnen gaan, zonder geïsoleerd te raken?”

Was jij toen al bekend met het bestaan van Jezusmoslims?
“Nee. Het was meer een intuïtieve vraag: zou het kunnen dat mensen Jezus volgen binnen de islam? De eerste die mij over een soort beweging van Jezusmoslims vertelde, was een islamoloog. Later ontdekte ik dat er onder Angelsaksische evangelicalen al zo’n drie decennia volop over deze thematiek is gediscussieerd. Het was voor mij echt een verrassing dat er kennelijk al op het spoor gedacht en gewerkt werd dat ik intuïtief zocht!”

Kennelijk weet de Geest mensen ook via Koranpassages te bewegen tot het volgen van Jezus

Varianten

Voor de duidelijkheid: wat is een Jezusmoslim?
“Dat is een moslim die enerzijds Jezus heeft aanvaard als zijn Heer en Heiland en anderzijds zichzelf moslim blijft noemen en zoveel mogelijk blijft deelnemen in de islam. Dat laatste varieert van voluit participeren, zonder enige reserve, tot bijvoorbeeld het vasthouden aan de vormen – moskeebezoek en het houden van de ramadan – maar die vullen met een nieuwe, bijbelse inhoud. Deze laatste groep verandert bijvoorbeeld de islamitische geloofsbelijdenis: ‘Allah is groot en Jezus is de Weg’ in plaats van ‘Mohammed is Zijn profeet.’ Er zijn allerlei varianten.”

Waar zijn Jezusmoslims te vinden?
“De meesten bevinden zich buiten Europa, al zijn er ook enkele tientallen in Engeland en Duitsland en een enkeling in Nederland. Eigenlijk leven ze zonder uitzondering in een omgeving – een land, een dorp, een wijk of zelfs enkele families – waar de islam zeer dominant is en waar men ook redelijk tevreden is met deze godsdienst. Dat gaat samen met een negatieve houding ten opzichte van het westerse christendom. Je vindt ze dus niet altijd per se in een gesloten land. In Libanon is een behoorlijk deel van de bevolking christen, maar daar vind je ze ook. Wel lijkt het tot nu toe vooral een plattelandsbeweging.”

Vaak besluiten hele gezinnen of zelfs dorpen Jezus te gaan volgen

Jezusmoslim: een boerka en een kruisje
Een boerka én een kruisje (beeld: Gert-Jan van der Tuuk).

Groeit hun aantal?
“In het algemeen gesproken groeit het aantal Jezusmoslims zeker, maar het verschilt per context. Als er sprake is van onderdrukking, zie je soms stagnatie. Maar de algemene indruk is dat er beweging ontstaat op plaatsen waar het Evangelie jarenlang schijnbaar onbeantwoord bleef. Vaak besluiten hele gezinnen of zelfs dorpen Jezus te gaan volgen.”

Kun je – gezien de groei – spreken van een geestelijke lente in de islam?
“Dat is een mooi beeld! Ik denk het wel. In hun meest gezonde vorm krijgen Jezusmoslims iets heel vitaals. Ze zijn enthousiast over hun nieuwe geloof en delen dat ook met hun familie en anderen binnen de gemeenschap. Onderdrukking ontlopen ze niet. Dat is een misverstand, alsof Jezusmoslims ‘stiekeme’ gelovigen zijn. Zelfs lijfstraffen weerhouden hen niet. Bij het beeld van de lente teken ik overigens aan dat er in de islam zelf ook al mooie bloemen te vinden zijn. Wel zie je bij Jezusmoslims een nieuw élan in vergelijking met de traditionele moslims in hun omgeving. Juist dat nieuwe leven maakt anderen nieuwsgierig.”

Islamvisies

Hoe je het fenomeen Jezusmoslims beoordeelt, hangt samen met je visie op de islam. Onder evangelicale theologen zijn de meningen sterk verdeeld. Sommigen noemen het een heidense of zelfs satanische religie. Hoe beoordeel jij de islam?
“Omdat er veel Joods-christelijk denken in is verwerkt, geloof ik – met een groeiend aantal Angelsaksische, evangelicale missiologen – dat de islam een aparte plaats inneemt naast jodendom, christendom en heidendom. In de tweede plaats geloof ik dat de moslims op de een of andere manier in Gods belofte aan Ismaël delen. Wij denken vaak dat God Zijn zegen exclusief aan Izaäk geeft, maar Ismaël krijgt een bijna identieke zegen! Overigens sluiten ook voorstanders van de ‘moslims voor Jezus’-benadering (de missionaire aanpak die erop uit is een beweging van Jezusmoslims te initiëren en te stimuleren, red.) demonische elementen in de islam niet uit, net zo goed als die aanwezig kunnen zijn in onze eigen cultuur en sommige varianten van het christendom. In de islam kan men dan denken aan de ontkenning van Jezus’ plaatsvervangend lijden en sterven. Maar de voorstanders stellen dat het Evangelie krachtig genoeg is om die demonische elementen te overwinnen, omdat het is geladen met opstandingskracht.”

Hoe bestaat het dat moslims die Jezus oprecht willen volgen tòch in de Koran blijven lezen, die de kern van het bijbelse geloof tegenspreekt?
“Bij moslims lopen, tijdens het proces van het in Jezus gaan geloven, gevoel en ervaring dikwijls voorop ten opzichte van kennis. Ze zijn geraakt door het Evangelie en vertrouwen zich daaraan toe, maar er blijven vaak nog hardnekkige opvattingen voortbestaan, zoals het primaat van de Koran boven de Bijbel. Als de Bijbel het Woord van God is, zal het zich gaandeweg als zodanig ook aan Jezusmoslims manifesteren. Overigens is het zo dat Jezusmoslims Koranpassages die haaks staan op het Evangelie negeren of herinterpreteren.”

Hoe beoordelen Jezusmoslims Mohammed?
“Zij maken onderscheid tussen de vroege en de latere Mohammed. Toen hij nog geen macht had, was hij wat de inhoud van zijn boodschap betreft bijna op één lijn te plaatsen met de oudtestamentische profeten, omdat hij mensen vanuit het veelgodendom terugriep tot de dienst aan de ene God. Aanvankelijk was hij ook vrij positief over Joden en christenen, maar later zette hij zich tegen hen af. Jezusmoslims proberen de latere Mohammed te herinterpreteren of te duiden vanuit de conflictsituatie waarin hij stond. Er zijn Jezusmoslims die door Koranpassages op het spoor kwamen van Jezus als hun Heer en Heiland. Voor die teksten zijn ze Mohammed dankbaar; in die mate erkennen ze hem als profeet. In de Koran staat bijvoorbeeld: ‘Jezus is gekomen om te genezen.’ Die tekst wordt opvallend vaak genoemd in bekeringsverhalen. Kennelijk weet de Heilige Geest mensen ook via Koranpassages te bewegen tot het volgen van Jezus. Zelf geloof ik dat de Koran een combinatie is van waarheid en verdraaiing. Er zijn ook passages die zó haaks staan op het Evangelie dat je ze niet anders kunt verklaren dan als verdraaiingen.”

Taufik, een Aziatische Jezusmoslim

Taufik komt uit een van de meest fanatieke moslimlanden in Azië. Ruim tien jaar geleden leidde een buitenlandse zendingswerker hem tot Christus. Sindsdien heeft hij, voor zover bekend, slechts één keer een kerkdienst bijgewoond, toen hij in het buitenland was. Uiterlijk verschilt hij in niets van andere moslims in zijn omgeving. Maar hij leest dagelijks in de Bijbel, in het bijzonder de Zabur (Psalmen) en de Injil (het Nieuwe Testament). De afgelopen maanden volgde hij trouw bijbelstudies met een buitenlandse gelovige. Taufik nam een andere moslim mee, die nu soms ook zijn volwassen zoon meeneemt. De teksten die Taufik met andere moslims deelt vanuit de Zabur en de Injil worden ervaren als “een zegen van een medemoslim.” Zijn vrouw en hun twee kinderen zijn nog niet tot geloof in Christus gekomen, maar Taufik spreekt er regelmatig over met hen. Hij ziet zichzelf niet als ‘christen’, maar leest veel christelijke boeken. Hij beschouwt zichzelf als een goede moslim, die geroepen is om medemoslims op het heil in Christus te wijzen.

Vermenging

Wat zijn punten van zorg als je nadenkt over deze beweging?
“Het is spannend dat het Evangelie zich bevindt in een ander religieus systeem. Dat roept de angst op van syncretisme: vermenging van godsdiensten. Dit vraagt alertheid, vooral van de Jezusmoslims zelf. Er zijn wel criteria te geven om af te bakenen wat er minimaal nodig is om van een bijbels geloof te kunnen spreken. In mijn scriptie noem ik bijvoorbeeld een aantal sola’s. Sola Gratia: alleen door genade wordt een mens gered. Sola Scriptura: het primaat van de Bijbel. Solus Christus: Christus is de Weg tot God. Ontbreekt dit, dan kun je moeilijk langer spreken van een bijbels geloof. Ook het Tota Scriptura is trouwens belangrijk: de héle Schrift. Jezusmoslims hebben een sterke voorkeur voor de Evangeliën, de Torah (de eerste vijf bijbelboeken, red.) en de Psalmen. Ze zijn weinig bezig met bijvoorbeeld de brieven van Paulus en met de profeten. Het zou goed zijn als ze daarin zouden groeien. Voor de langere termijn is het belangrijk dat zij zich in verbinding stellen met ‘alle heiligen.’ Daarvoor is het nu misschien nog te vroeg, maar op den duur moeten zij kunnen verantwoorden hoe zich te verhouden tot de rest van Christus’ Lichaam.”

Is het Oude Testament – denk bijvoorbeeld aan Elia en de Baälpriesters op de Karmel – niet één groot pleidooi voor een afgezonderd bestaan van gelovigen? Dat lijkt een bijbels argument tegen de ‘Moslims voor Jezus’-benadering in het zendingswerk.
“In mijn onderzoek stel ik: heiliging/afzondering is het doel, maar transformatie is de weg. Als God Zich openbaart aan Israël is dat geen ‘vreemd’ dictaat dat uit de hemel valt, zoals de Koran volgens de islam. Bestaande voorstellingen van El, een Kana-änitische oppergod, worden in het Oude Testament bijvoorbeeld gevuld met de openbaring van Adonai. Dat concept van El was hiervoor blijkbaar geschikt. Zo’n transformatieproces is ook wel logisch. Als je ergens iets nieuws wilt brengen, zul je reeds bekende woorden en voorstellingen moeten gebruiken.”

Het Evangelie kan het lijden om langs de randen te schuren

De Samaritanen spelen in de discussie tussen voor- en tegenstanders van de ‘Moslims voor Jezus’-benadering een grote rol. Waarom?
“In de nieuwtestamentische brieven neemt de kerk, de gemeente een grote plaats in. Maar Jezus begon daar niet mee. Hij wilde een beweging op gang brengen en begon met een klein groepje volgelingen. Veel mensen liet Hij uitdrukkelijk op de plaats waar ze waren. De Samaritanen vormen daarvan een duidelijk voorbeeld. Zij hebben zich op een aantal beslissende punten verwijderd van de Torah, onder meer door een andere berg te kiezen om God te aanbidden en een andersoortige verlosser te verwachten. Jezus zoekt hen op en blijft twee dagen bij hen. Voordat Hij naar de hemel terugkeert, zegt Hij nadrukkelijk tegen Zijn discipelen dat ze ook naar Samaria moeten gaan. Nergens lees je één woord over afschaffing van die Samaritaanse voorstellingen en godsdienstige gebruiken. Eerder krijg je de indruk dat Hij datgene wat Hij wil duidelijk maken in hun termen brengt. Met de Samaritaanse vrouw spreekt Jezus bijvoorbeeld over ‘levend water’; dat is een metafoor die vaker voorkomt in de Samaritaanse wijsheidsliteratuur. Hij laat Zijn boodschap bij hen achter in het vertrouwen dat Gods Geest ermee verder gaat. Helaas weten we er niet heel veel van, maar er lijkt dus een soort Jezusbeweging te zijn ontstaan binnen de Samaritaanse setting.”

Wat kunnen wij als christelijke gemeente leren van het Jezusmoslims-fenomeen?
“Dat God groter is dan de kerk als instituut, en dat Gods Geest nog steeds waait waarheen Hij wil. Door heel de Bijbel heen duiken er gelovigen op, op plaatsen waar je ze niet zou verwachten, zoals Melchizedek, Jethro en de wijzen uit het oosten. In de hele zendingsgeschiedenis zie je naast kerkplanting ook Jezusbewegingen buiten de muren van de kerk. In onze tijd kennen we behalve Messiasbelijdende Joden ook Jezusbewegingen binnen het hindoe-ïsme en nu dus ook binnen de islam. Het tweede dat we hiervan kunnen leren, is dat zulke grensbewegingen ons helpen onderscheiden waar het écht op aankomt. Jezus zocht in Zijn rondwandeling op aarde ook vaak de grensstreken van Israël op. Daar vonden treffende ontmoetingen plaats. We moeten in het spoor van Jezus niet bang zijn om de grenzen op te zoeken. Het Evangelie kan het lijden om langs de randen te schuren.”

N.a.v. J. Hansum, Moslims voor Jezus, een evangelikale (on)mogelijkheid. Een beschrijvend missiologisch onderzoek naar een beweging op de grens. Aangeboden aan de Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid te Brussel, september 2005.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons