Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Psychiater uit nieuw programma 'Tygo in de psychiatrie':

'Kijk naar de mens, niet naar de symptomen'

De wereld van de psychiatrie is moeilijk te doorgronden. Bij een hulpvraag komen daar vaak ook nog eens gedoe met zorgverzekeringen en verkeerde diagnoses bij. “Ieder mens loopt vroeg of laat tegen zijn grenzen aan.”

De deur van zijn werkkamer op het divisiebureau hersenen in het Universitair Medisch Centrum Utrecht staat open. Psychiater Jim van Os (59) komt direct achter zijn bureau vandaan en loopt naar de tafel bij het raam. Nog voordat we zitten, begint hij al te praten over het nieuwe EO-programma Tygo in de psychiatrie. In deze serie duikt acteur Tygo Gernandt in de complexe en gesloten wereld van de psychiatrie.

Labelen

Hij onderzoekt hoe psychische labels worden opgeplakt en vraagt zich af of dit de juiste manier is. Van Os, hoogleraar en psychiater, staat Tygo diverse keren te woord over het labelen van psychiatrische patiënten. “De mens is psychisch broos,” begint hij. “Zoals veel mensen door het jaar heen last hebben van verkoudheid, zo kwakkelen velen ook met hun psyche. Van alle Nederlanders ervaart veertig procent in die mate problemen dat ze ooit tijdens hun leven hulp nodig hebben, blijkt uit epidemiologisch onderzoek.”

De persoon

De manier waarop in Nederland – en ook in de rest van Europa – wordt gekeken naar psychisch lijden, is aan het veranderen, vertelt Van Os. De gedachte dat kennis die op feiten is gebaseerd de enige juiste kennis is, wankelt. “Dat geldt voor heel de geneeskunde, niet alleen voor de psychiatrie. We zien dat je moet kijken naar de persoon tegenover je, niet alleen naar zijn nieren of zijn hart. En we moeten veel bescheidener zijn, omdat we heel veel níét weten.”

'Leer me liever hoe ik met kwetsbaarheid kan omgaan'

Om iemand echt te kunnen helpen, of om – in Van Os’ woorden – “waarde toe te voegen aan iemands leven” – is gesprek het belangrijkste instrument. “Kijk naar de mens en niet naar de symptomen. Als ik tegen jou zeg dat je schizofrenie hebt, help ik je daar niet mee, want er is geen duidelijke definitie van schizofrenie en als die er al is, verandert hij voortdurend. Ik kan beter zeggen: ‘Sommige mensen reageren psychotisch op moeilijke omstandigheden, en het lijkt erop dat u ook bij die groep hoort.’ Vervolgens kan ik iemand natuurlijk wel globaal onderbrengen bij de mensen die lijden aan depressies, angststoornissen of suïcidale neigingen.”

Weerbaar

Ieder mens loopt vroeg of laat tegen zijn grenzen aan en komt dan in een crisis, gaat Van Os verder. “Dat kán zich uiten in somberheid, angst of psychoses. Als zo iemand bij mij terechtkomt, help ik hem niet door te zeggen dat hij volgens de richtlijnen medicijnen moet innemen. Ik kan beter zeggen: ‘Hoe ga je de komende vijf jaar gebruiken om erbovenop te komen en weerbaar te worden – en hoe kan ik jou daarbij helpen?’”

Verandering van denken

De verandering van denken die Van Os binnen de psychiatrie waarneemt, vindt mede plaats omdat patiënten volgens de psychiater mondiger zijn geworden. Ze nemen er geen genoegen meer mee dat ze ingedeeld worden in een kader van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) aan de hand waarvan een behandelplan wordt opgesteld in de psychiatrie. “Nu is het nog onmogelijk een behandeling te starten zonder gebruik van de DSM of een vergelijkbaar model, maar patiënten geven de labels die ze krijgen regelmatig terug. Ze zeggen: ‘Wat moet ik hiermee? Jullie kennis is onzeker en niet relevant voor mijn bestaan. Leer me liever hoe ik met mijn kwetsbaarheid kan omgaan en weerbaarheid kan ontwikkelen.’”

Is die mondigheid van de patiënt de belangrijkste reden voor verandering?
“Ja, maar niet de enige. Wat dacht je van de wetenschap, het kennisbolwerk dat ik vertegenwoordig? Het draait daarin vaak meer om cultuur dan om harde kennis. Wat laat de wetenschap nu echt zien? Er is zo veel ‘niet weten’ en toch blijven we zoeken naar verklaringen. Vroeger zei het christendom dat psychisch lijden een straf van God was. Daarna noemden we het een morele straf voor morele zwakte. Vervolgens is het een tijdje als misdadig bestempeld en daarna weer als een medische aandoening in het brein. Elke tijd wil het rond maken. Laten we nu vooral kijken naar wat we wel weten.”

En wat weten we?
“Dat het samenspel tussen de geest en het brein een groot wonder is. Wat is nu de relatie tussen die klomp cellen in ons hoofd en het feit dat we gedachten en verlangens hebben? Dat we stemmen kunnen horen en met onszelf of met elkaar in de knoop kunnen zitten? Tegenwoordig proberen we naast feitenkennis ook iets te doen met onze ervaring. De ervaring van een psychiater doet ertoe, maar ook de verhalen van mensen die psychoses hebben doorstaan of andere zaken hebben beleefd. Dat samen biedt houvast om een reis te gaan maken met een patiënt.”

Bent u trots op uw vak?
“Zeker weten. Je kunt zo veel betekenen bij psychisch lijden. Dat begint al als mensen zich rotschrikken omdat ze een stem horen. Wanneer ik dan vertel dat zoiets een menselijke ervaring is die vaak voorkomt, bied ik een enorm perspectief. Daarom is het zo belangrijk dat er experts zijn, professioneel en ervaringsdeskundig, op het gebied van psychisch lijden. Zij kunnen samen de helpende hand bieden.”

'Niemand heeft tot nu toe gedaan wat de EO nu doet.'

Waar droomt u van?
“Van een huwelijk tussen de professionele kennis en de ervaringskennis. Geen integratieproject, maar een mooi huwelijk. Als wij een model ontwikkelen waarmee we psychisch lijden kunnen kanaliseren zonder mensen te laten verdwijnen in psychiatrische ziekenhuizen, dan gebruiken we die zeven miljard euro die wij krijgen veel effectiever. Er kan nog een hele slag gemaakt worden.”

Gaat dit programma daarbij helpen?
Enthousiast opverend: “Heel erg, heel erg! Niemand heeft tot nu toe gedaan wat de EO nu doet. Je ziet dit onderwerp meestal in een item van vier minuten voorbijkomen. In dit programma kijkt Tygo Gernandt heel kritisch naar wat diagnosticeren betekent. De tijd is rijp om met andere ogen te gaan kijken, de verandering hangt in de lucht. En Tygo is geweldig. Zijn kop alleen al...! Je kijkt via zijn verwondering naar dit thema en dat maakt het interessant.”

Hoe is Jim in dit vak terechtgekomen? Een uitgebreider interview lees je deze week in Visie. Meer van dit soort verhalen lezen? Vraag hier een proefabonnement aan.

'Tygo in de psychiatrie'

Vanaf donderdag 28 november wekelijks om 21.00 uur op NPO 3.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons