Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Op zoek naar sporen van de Berlijnse muur

Hier spreken de stenen

De muur die Berlijn van 1961 tot 1989 scheidde in oost en west bepaalt na dertig jaar nog steeds het karakter van de Duitse hoofdstad. Visie wandelt langs onbekende plekken van de Berlijnse muur.

De Nederlandse vriendinnen Artine Anker en Jacqueline van Veen gidsen ons deze zonnige najaarsochtend. De twee wonen vanwege het werk van hun echtgenoten in de stad en werken samen aan een boek over de Mauerweg, zoals de 160 kilometer lange route langs de Berlijnse muur heet.

Vandaag koos het tweetal het Tränenpalast als startpunt. Dit Tranenpaleis staat pal voor station Friedrichstraße, in het centrum van Berlijn. Op deze plek – nu een museum – stapten West-Berlijners over om hun geliefden in Oost-Berlijn te bezoeken. Visa, andere papieren en alle bagage werden gecheckt in deze hal voor het station.

In één nacht

De nacht van 12 op 13 augustus in 1961 staat veel oudere Berlijners nog in het geheugen gegrift, vertelt Artine terwijl we verder lopen richting het parlementsgebouw, de Rijksdag. In één nacht legde de DDR een 160 kilometer lange ‘muur’ om West-Berlijn. Op de meeste plaatsen gebruikten ze prikkeldraad, op andere plekken werden bestaande muren en huizenrijen als grens gebruikt. “Veel mensen vluchtten voor die tijd via Oost-Berlijn naar het westen,” legt ze uit. “Er vond een ware braindrain plaats, want het waren vooral hoogopgeleiden die de oversteek waagden.”

Eerste dode

We stoppen schuin voor het parlementsgebouw bij het water, dat destijds eveneens een scheidslijn vormde tussen oost en west. In het hekwerk erlangs zitten witte kruisen verwerkt. “Daarop staan namen van Oost-Berlijners die hun vlucht naar het westen niet overleefden,” begint Jacqueline. “De eerste die doodgeschoten werd langs de muur, was Günther Litfin. Hij stierf op 24 augustus 1961. Het totale aantal slachtoffers wordt geschat op 138, maar als je alle zelfmoorden en vermoorde grenswachten meerekent, kom je op veel meer uit.”

Sperzone

We steken de Spree (de Seine van Berlijn) over bij de parlementsbibliotheek. Hier staan binnen en buiten 58 stukken van de muur opgesteld met daarop een jaartal en het aantal slachtoffers dat in dat jaar viel langs de muur. Artine: “Dit zijn stukken van de buitenste muur, vanuit Oost-Berlijn geredeneerd. Die kregen op den duur een ronding bovenop, zodat je geen grip had als je eroverheen wilde klimmen. Voor deze muur had je de zogeheten Todesstreifen, een sperzone, en dan weer een lagere muur.”

Gedenktuin

Aan de overkant van de rustige straat waar dit gebouw aan ligt, zien we achter een hekwerk een symmetrisch ingedeeld parkje. Het is het Parlament der Bäume, een herinneringsplek waar bomen zijn geplant om de slachtoffers van de muur te gedenken.

Oost-Duitse kogels

“Wacht, hier is de gedenkplek voor Günther Litfin.” Jacqueline stopt aan de overkant van het grootste station van de stad, Hauptbahnhof. “Günther bereidde zich al voor de komst van de muur voor op een verhuizing naar het westen. Zijn familie woonde daar. Hij probeerde de Spree over te zwemmen op een smal stukje. In het water werd hij gedood door Oost-Duitse kogels en pas na drie uur haalden ze hem eruit.”

Charité verloor 180 medici

We laten de rivier achter ons en steken de straat over richting een wat verlaten ogend historisch pand van rode baksteen. Het herbergt het beroemdste en oudste ziekenhuis van de stad: het Charité. “Er verscheen onlangs een serie op Netflix over het Charité,” weet Artine. Het Charité had ook veel te lijden onder de tweedeling in de stad. In het eerste jaar dat de muur er stond, vertrokken maar liefst 180 medici uit het ziekenhuis.

Nadat we verderop het monument van de zinkende muur op het Invalidenpark zijn gepasseerd, slaan we de Scharnhorststraße in richting het Invalidenfriedhof. Op deze begraafplaats lagen ooit 3000 Duitse militairen begraven, van wie er velen hun laatste dagen sleten in het statige nabijgelegen Invalidenhaus. Voor de bouw van de muur werden de meeste graven geruimd. Er zijn nog slechts 230 over.

Commandoposten

De begraafplaats loopt opnieuw uit op het water. We slaan rechtsaf terwijl Jacqueline vertelt over de wachttorens die langs de muur stonden opgesteld. Het waren er 302, waarvan 32 commandoposten. “De toren hier is ingericht als museum ter nagedachtenis aan Günther Litfin,” vertelt ze.

Spookstation

Via het zogeheten Park am Nordbahnhof gaan we verder over een pad waar twee rijen stenen herinneren aan de plek waar de muur ooit stond. “Berlin Nordbahnhof is een zogeheten spookstation,” aldus Jacqueline. “Het lag op de grens van oost en west en werd helemaal afgesloten. Het station ervoor was de laatste stop in West-Berlijn en dat werd ook zo afgekondigd in de trein.”

“Kijk, hier liep de muur,” vervolgt ze terwijl we bovenaan de trappen van Nordbahnhof staan. De toegang was simpelweg dichtgemetseld.”

Verzetsbeweging

Met de tram vertrekken we naar de Zionskirche in stadsdeel Mitte. Drie jaar voor de val van de muur ontstond hier een grote verzetsbeweging. In november 1987 begonnen de illegale activiteiten: de Initiative Frieden und Menschenrechte (IMF) ging in de kerk zijn blad Grenzfall drukken. De Stasi deed een inval, nam de drukpers in beslag en arresteerde zeven medewerkers. Dankzij de goede contacten van de Zionskirche met het westen veroorzaakte de inval internationaal veel ophef. In de stad werden vervolgens solidariteitsacties gehouden. Artine: “De DDR-bevolking verzette zich voor het eerst openlijk tegen het regime en onder die druk liet de Stasi de gevangenen binnen een paar dagen vrij. De bibliotheek en het IMF bleven bestaan en speelden een belangrijke rol binnen de burgerrechtenbeweging die hier op gang kwam.”

Na een eindje lopen en een stukje met de S-bahn komen we op de Bornholmer Straße, die uitloopt op een brug over het spoor. Hier gingen de eerste Oost-Berlijners de grens over tijdens die onvergetelijke avond van 9 november 1989. In de stoep liggen metalen stroken die een tijdlijn van die momenten vormen. ‘18.00 uur: begin van de internationale persconferentie van het centrale comité van de DDR, live-uitzending’ staat op een van de eerste stroken te lezen. Spoedig volgde het moment waarop een DDR-woordvoerder vertwijfeld uitsprak dat het vrije reizen tussen oost en west ‘per direct’ in zou gaan. De rest is geschiedenis.

Op Bezinneninberlijn.nl is informatie te vinden over deze en andere wandelroutes door de stad.

Lees in Visie 45 de volledige reportage en interviews met ooggetuigen van de val van de Berlijnse muur.

Beeld: Eljee Bergwerff

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons