Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

In de ban van de biografische film 'Tolkien'

'Zijn kunst kan de wereld veranderen'

De biografische film Tolkien laat zien hoe de schrijver van de fantasyklassieker In de ban van de ring aan zijn inspiratie kwam. Tolkien was overtuigd katholiek. Regisseur Dome Karukoski: “Dat beïnvloedt zijn levenshouding, waarin deugden als trouw en moed centraal staan.”

In 1916 bevindt John Ronald Reuel Tolkien zich op het slagveld in Noord-Frankrijk. Hij heeft loopgravenkoorts opgelopen en tuurt verdwaasd uit over het gehavende platteland, dat bezaaid ligt met lijken en kraters. In de mist ziet hij plots een eenzame ridder verschijnen, die het moedig opneemt tegen een vuurspuwende draak...

Biografische speelfilm

Het is een veelzeggend moment in de biografische speelfilm Tolkien, waarin de jonge jaren worden verbeeld van de Britse schrijver en taalkundige die later wereldberoemd zou worden met zijn fantasyromans De Hobbit (1937) en In de ban van de ring (1954). Als de film iets overbrengt, is het wel de kracht van de menselijke fantasie, die zelfs de vreselijkste ervaring kan omtoveren in iets moois en waardevols. Op die bewuste slagveldscènes na bevat de film nauwelijks fantasie-elementen – hobbits, dwergen, elfen en magische ringen zijn nergens te bekennen. 

Sober

Tolkien is een opvallend sober historisch drama geworden, waarin de nadruk ligt op dialogen. Maar daarmee is de film zeker niet saai. Tolkien had een bijzonder levensverhaal. Hij werd op jonge leeftijd wees en groeide op in een kosthuis, onder voogdij van een katholieke priester. Met een medebewoonster beleefde hij een geheime romance, en op zijn chique school richtte hij een literair genootschap op met drie boezemvrienden, waarmee hij later naar het front zou trekken. Al die ervaringen verwerkte hij uiteindelijk in zijn boeken. Tolkien werd geregisseerd door de Finse filmmaker Dome Karukoski, die onlangs in Amsterdam was, waar Visie hem sprak over de film.

Wat trok u aan in dit project? Bent u zelf een Tolkien-fanaat?
Dome Karukoski: “Absoluut. Ik houd vooral van De Silmarillion, een boek dat pas na Tolkiens dood werd uitgebracht en dat complexer en misschien nog wel rijker is dan zijn eerdere werk. Maar het begon natuurlijk met De Hobbit en In de ban van de ring. Ik las die boeken toen ik 12 was, en ze maakten een onuitwisbare indruk. Ik groeide destijds op zonder vader, werd gepest en was vaak somber. In die toestand was het weldadig om te lezen over Bilbo en Frodo, die net als ik buitenstaanders waren, en over al die bijzondere vriendschappen. Omdat ik zelf eenzaam was, werden Tolkiens personages mijn vrienden. Later pas ontdekte ik dat Tolkien zelf ook, als wees, een buitenstaander was geweest, en dat hij dus heel veel eigen ervaringen en gevoelens in zijn verhalen heeft gestopt. Dus ja, je kunt wel zeggen dat ik een persoonlijke drive had om deze film te maken.”

Een terugkerend thema in de film is het belang van kunst en fantasie. Waarom wilde u juist dat benadrukken?
“Omdat dat voor mij de kern is van Tolkiens werk. Zijn boeken zijn het bewijs dat kunst in staat is de wereld te veranderen. Hij heeft zo’n beetje eigenhandig het moderne fantasygenre uitgevonden. Maar nog veel belangrijker: zijn verhalen hebben de levens van ontelbare lezers ingrijpend beïnvloed. Ik ben daar zelf een voorbeeld van: voor mij had Tolkiens werk destijds een helende kracht. Toen ik onderzoek deed voor de film, vond ik het mooi om te ontdekken dat hij ook echt de ambitie had om mensen op het diepste niveau te raken. Omdat hij levend van het front was teruggekeerd terwijl veel van zijn vrienden waren gesneuveld, voelde hij zich verplicht om hun verhalen te vertellen. Dat deed hij met mythologische elementen, maar ten diepste gaan zijn boeken natuurlijk niet over draken en magie, maar over diepmenselijke zaken als vriendschap, liefde, opoffering en de overwinning van het goede.”

Dat zijn uitgesproken christelijke thema’s. Tolkien was overtuigd katholiek en noemde ‘In de ban van de ring’ zelf ‘een fundamenteel religieus werk’. Toch speelt religie in de film nauwelijks een rol, was dat een bewuste keuze?
“In Amerika schreven sommige christelijke filmrecensenten beledigd dat Tolkiens geloof in de film bewust is weggemoffeld. Dat is echt onzin. Onder christenen in de VS bestaat een hardnekkig beeld dat Hollywood erg antichristelijk is, maar dat is niet waar: religieus getinte films zijn de laatste jaren heel succesvol, dus die brengt Hollywood juist graag uit. Ik ben het met je eens dat 'In de ban van de ring' in essentie een christelijk verhaal is, maar dat is voor deze film minder relevant: Tolkien schreef dat boek pas dertig jaar later. Ik heb me vooral willen richten op de persoonlijke ervaringen die hem op jonge leeftijd hebben gevormd, en op een subtiel niveau vind ik dat religie daarin wel degelijk een rol speelt. Je ziet dat hij opgroeit in een uitgesproken christelijk milieu, onder de hoede van een strenge maar liefdevolle priester. Dat beïnvloedt zijn levenshouding, waarin deugden als trouw en moed centraal staan. Voor de volledigheid: in een eerdere versie van de film zat wel een scène die zich afspeelde in de kerk, waarin Tolkien een gebed uitsprak. Maar die is om een technische reden gesneuveld: hij haalde het tempo uit de film. Ik zal hem als bonus op de dvd zetten.”

Exclusief interview van BEAM met regisseur van Tolkien

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons