Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Hoogleraar Maarten Verkerk in de Eerste Kamer namens de ChristenUnie

'Als ik God niet ervaar, komt dat doordat het stormt in m'n hart'

Hoogleraar Maarten Verkerk in de Eerste Kamer

De technische ontwikkelingen gaan zo snel, dat eventuele ethische kanttekeningen ze ternauwernood kunnen bijbenen. Met zijn scherpe reflecties geeft Maarten Verkerk, bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie, de ethiek een duwtje in de rug. “Sommigen zetten in hun mailadres al het woord ‘prof.’. Nou: nee.”

Maarten Verkerk is sinds maandag 27 mei de eerste Limburgse volksvertegenwoordiger van de ChristenUnie. Tijdens de Eerste Kamerverkiezingen behaalde de ChristenUnie vier zetels, waardoor de in Hoensbroek wonende Verkerk verkozen werd. Niet eerder vertegenwoordigde een Limburger de ChristenUnie op landelijk niveau. Visie interviewde Verkerk in november 2018, toen hij nog op de lijst stond voor de Eerste Kamer van de ChristenUnie.

Onderweg naar zijn huis wijst Maarten Verkerk op de prachtige herfstkleuren. We zijn in Hoensbroek, vlak bij Maastricht. Verkerk rijdt een bescheiden Volkswagen Polo, ongevoelig voor status een milieubewust als hij is. “Ik kom weleens bij meetings waar het barst van de Audi’s, BMW’s en Mercedessen. Daar sta ik dan tussen met mijn Polootje. Hij heeft wel sportstoelen, anders krijg ik last van m’n rug.”

65 is Verkerk. De Universiteit Maastricht dwingt hem over een jaar te stoppen als bijzonder hoogleraar vanwege zijn pensioengerechtigde leeftijd. Het is niet de eerste keer dat Verkerk ongewild een halt toegeroepen wordt. “Ik was het een paar keer erg oneens met mijn baas en liet dat ook blijken,” memoreert hij. Inmiddels thuisgekomen trekt hij z’n schoenen uit en maakt het zich gemakkelijk op de bank. “De eerste keer had hij mensen ontslagen die vlak voor hun pensioengerechtigde leeftijd zaten, met de mededeling: ‘Jullie hebben slecht werk geleverd.’ Ik was hun manager en heb onder vier ogen tegen mijn baas gezegd: ‘Dit kan echt niet, het was niet hun fout, maar jóúw fout.’ Pisnijdig was ik. Toen zei hij: ‘Dan ontsla ik jou wel, ik wil je niet meer.’”

Zijn er nog meer zaken waarover u zich kunt opwinden?
“Onrecht. Eén keer stond ik schreeuwend tegenover mijn baas. M’n medewerkers stonden met open mond te kijken, niet wetend dat ik schreeuwen kon. Ik was fabrieksmanager, we hadden een vergadering zonder de baas, maar hij kwam zich er steeds op luide toon mee bemoeien, ondanks dat ik hem meerdere keren had gevraagd weg te gaan. Hij verweet mijn medewerkers verkeerde beslissingen te nemen. Even later, op zijn kamer, begon hij mij toch uit te kafferen, schrééuwen! Toen schreeuwde ik terug: ‘En nou hou je je bek! Jíj bent het probleem, niet ik!’ Heel bewust koos ik ervoor mijn stem te verheffen, ik ging volledig uit m’n dak. Hij deed zo veel onrecht aan mijn mensen, zo min. Een andere vorm van onrecht is de plaats van de vrouw in onze kerken. Als je in je kerkelijke structuur stelselmatig vrouwen op de tweede plaats zet, hun gaven niet wilt gebruiken, dan is dat onrecht. Daar schrijf ik soms scherpe stukjes over en dat neemt een groep mensen mij óngelooflijk kwalijk. Mijn manco is dat ik te lang met zulke mensen in dialoog wil blijven, over me heen laat lopen.”

Wie is Maarten Verkerk?

• Dr. Maarten J. Verkerk (1953) is bijzonder hoogleraar Chris- telijke Filosofie aan de Technische Universiteit Eindhoven en aan de Universiteit Maastricht.
• Getrouwd met Nienke, vier kinderen.
• Onafhankelijk consultant Innovatie, Gezondheidszorg en duurzaamheid bij VitaValley.
• Onderzocht als lid van de commissie Voltooid Leven – ‘commissie-Schnabel’ – in opdracht van het kabinet de maat- schappelijke knelpunten van en juridische mogelijkheden voor hulp bij zelfdoding.
• Geniet intens van koken, schrijven en hardlopen.

Scheuring van 1967

Verkerk ging studeren in de periode van de Open Brief, de scheuring van de Gerefor- meerde Kerken vrijgemaakt, 1967. Daar heeft hij – “vriendelijk uitgedrukt” – geen goede herinneringen aan. “Ik was veertien, maar heb ook toen ik ouder werd nooit begrepen wat er belangrijk genoeg kon zijn voor zo’n scheuring. Mijn vader is er uiteindelijk door overspannen geraakt, wat onze thuissituatie natuurlijk negatief beïnvloedde. Een jaar geleden schreef ik er in het Nederlands Dagblad over en heb ik expliciet gezegd dat de vrijgemaakten schuld moesten belijden. Zelf heb ik ook mijn excuses aangeboden; ik schaamde me dat ik dat artikel niet twintig jaar eerder had geschreven. Ook heb ik onze eigen, plaatselijke kerkenraad gevraagd of er geen oude pijn zat waar we iets aan moesten doen. Dat hebben ze goed opgepakt.”

Bent u altijd gelovig geweest?
“Ja. Wel heb ik periodes gekend met vragen. Als jonge student stelde ik mezelf grote vragen: wat is wetenschap, wat is waarheid, is het christendom waar? Met het ouder worden zijn veel vragen onbelangrijker geworden, veelal omdat ik ze doordacht heb. Toch wordt geloven niet gemakkelijker naarmate ik ouder word. Steeds weer komt het aan op overgave, en dat is voor een rationeel mens als ik soms lastig.”

Ervaart u weleens iets van God, buiten uw ratio om?
“Ten eerste: ik ervaar God ín het reflecteren. Maar ook tijdens het hardlopen in de natuur, en wanneer ik zing in de kerk. Al zingend kan ik heel enthousiast worden van mijn geloof. ‘Wat de toekomst brengen moge’, ‘Groot is Uw trouw’, maar ook de geloofsbelijdenis in Opwekking 347 – práchtig. Als ik Hem niet ervaar, komt dat vaak doordat mijn geest te onrustig is.” Hij kijkt naar zijn handen die met een paperclip spelen. “Of het stormt in m’n hart, bijvoorbeeld rond de ‘vrouw in het ambt’-discussie, omdat ik zo ongelooflijk hard werd aangepakt.”

Als ik God niet ervaar, komt dat vaak doordat het stormt in m'n hart

Bang voor big data

Als bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie aan een technische universiteit weet Verkerk alles van de ethische kant van technologische ontwikkelingen. Dat de wetgeving gezien de snelheid van de ontwikkelingen vaak te laat komt, vindt de hoogleraar beangstigend. Terwijl de macht van het geld, de grote bedrijven en big data groter wordt, slinkt de ethiek. “We moeten voorkomen dat de macht te veel bij een paar megabedrijven komt te liggen. In Amerika lukt het de wetgevers vanwege de suikerlobby niet om het gebruik van suiker aan banden te leggen. In China krijgt elke burger via Facebook een publieke score. Scoor je laag vanwege wangedrag, dan mogen je kinderen niet naar de beste scholen. In Nederland is de privacy van de burger goed beschermd. Het is essentieel dat dit zo blijft, want als iemand alle bekende gegevens van bijvoorbeeld verzekeringen, artsen en overheden zou koppelen – wat verboden is – kun je precies uitvinden wat er achter élke voordeur gebeurt. Dan ligt op straat welke boeken je leest, wanneer je thuis bent, hoe gezond je bent. Zelf heb ik alleen mijn pasfoto op Facebook gezet, verder niets. Uit sociale overwegingen ben ik toch maar lid geworden.”

Op Twitter bent u actiever. Uw profiel vermeldt dat u ‘Onafhankelijk consultant Innovatie, Gezondheidszorg en duurzaamheid’ bent. Wat doet u in die hoedanigheid?
“Ik adviseer bedrijven in de zorg om te innoveren. Heel praktisch, maar ook altijd reflectief, zodat er verdieping ontstaat. Innovatie lijkt neutraal, maar vaak koppel ik innovatie aan religie en levensbeschouwing. Want waarom innoveer je? Om goedkoper uit te zijn? Om je naaste te dienen? Altijd zoek ik naar die diepere laag.”

Welke rol kan christelijke filosofie spelen op een technische universiteit?
“Zeker de laatste jaren hebben universiteiten meer aandacht voor levensbeschouwing. We denken bijvoorbeeld na over de vraag: hoe zien elektriciteitssystemen van de toekomst eruit? Essentieel, want er moet steeds duurzamer en steeds meer elektriciteit worden opgewekt. Als filosoof stel ik dan de vraag: welke elektriciteitssystemen zijn goed en welke slecht? ‘Goed’ kan betekenen: functioneel. Maar ook: toegankelijk voor iedereen, rijk en arm. De christelijke traditie inspireert mij tot zulke normen, als christelijk filosoof heb ik er een antenne voor.”

Ervaart u nu meer ruimte voor geloof dan pak- weg tien jaar geleden?
“Ja. Laatst hield ik een lezing over religie en duurzaamheid, voor een groep waarvan ik denk dat misschien negentig procent niet geloofde in God. Heel spannend. Ik word vaker uitgenodigd en niet meer weggezet als achterlijk. Tien jaar geleden werd ik nog weleens meewarig aangekeken en zei men: ‘Jij verdient geen plaats in het debat.’ Theologische filosofie, prima, maar niet aan onze universiteit. Toen ik benoemd werd aan de Universiteit Maastricht zwengelden sommige medewerkers de vraag aan of christelijke filosofie wel een plaats verdiende aan de universiteit, want zo’n filosofie is niet rationeel. Die discussie ben ik niet aangegaan, maar later heb ik in interviews wel mijn visie gegeven. Je moet het juiste moment en de juiste manier vinden om te reageren. Als lid van de commissie-Schnabel over voltooid leven heb ik bewust niet gerefereerd aan christelijke uitgangspunten. We moesten een rapport schrijven voor héél Nederland, niet alleen voor het christelijke deel.”

Ik schreeuwde terug: 'En nou hou je je bek!'

Bonus geweigerd

Het gesprek komt op de verleidingen van geld en status. “In het bedrijfsleven ligt veel nadruk op financiën, efficiency, productiviteit. Je moet oppassen dat je hier niet door beïnvloed wordt. Ik heb hard gewerkt, maar er waren altijd collega’s die meer uren maakten of niets naast hun werk deden. Ik heb altijd kerkenwerk gedaan, vrijwilligerswerk, recent nog een klus bij Present. Niettemin bleef het altijd een gevecht om niet volledig te werken, om soms gewoon nee te zeggen. Soms heb ik bewust niet gesolliciteerd naar een baan met veel meer verantwoordelijkheden. Ten eerste omdat ik twijfelde of ik het kon, ten tweede: op een zeker niveau werk je alleen nog maar. Dat zag ik mijzelf niet doen.”

Is er een moment geweest waarop het er toch even op aankwam, qua verleiding?
“Ik kreeg eens de opdracht een nieuwe fabriek op te starten, in één jaar tijd. Eigenlijk onmogelijk, een gigantische uitdaging. Een droomjob. Men vroeg: hoe groot moet je bonus zijn om ja te zeggen? Toen zei ik: ‘Hiermee beledig je me. Ik doe dit werk niet voor een bonus.’ Ik heb die bonus geweigerd, al kreeg ik later nog wel een bedragje, geloof ik. Maar daar heb ik nooit over onderhandeld.”

Geeft het u een gevoel van status om hoogleraar te zijn?
“Ik vind het leuk, en in alle eerlijkheid: het geeft een zekere maatschappelijke status, ja. Daar ben ik niet blind voor, het mag, en ik geniet er ook van. Maar ik laat me er niet op voorstaan. Bij sommigen staat in hun mailadres al het woord ‘prof.’. Nou: nee.”

Als die titel u morgen wordt afgenomen, ook prima.
“Ja, ja. Maar ik zou morgen niet kunnen stoppen met denken.”

Sciencefictionfilms

Verkerk grijpt naar een stapel sciencefiction-dvd’s. Hier zit een fanaat. De films verbeelden hoe de toekomst eruit zou kunnen zien, en hoe wij daar als mensen op kunnen reageren. “In The Matrix zie je hoe de mens een slaaf van de techniek is geworden. Deze,” hij wijst naar een andere, “eXistenZ, is eigenlijk een rotfilm. Heel donker, veel geweld, ruw taalgebruik. Maar toch erg goed; het laat zien dat je door de moderne techniek soms niet meer kunt onderscheiden wat werkelijkheid is en wat fictie. En in deze, Never let me go, worden mensen gekloond. Na een hartaanval krijg je het hart van je kloon. Zo’n film stelt de vraag: waar ligt de grens van de medische technologie?” De hoogleraar raakt op dreef. “Hier, Star Trek. Daar zit veel ethiek in, rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid komen steeds terug. Deze is ook leuk: Ex Machina. Het laat zien wat er gebeurt als robots intelligenter worden dan mensen en over hen gaan heersen.”

Hoe reëel is zo’n toekomstbeeld?
“Zeer reëel. Er zullen heel goede wetten moeten komen om het te voorkomen. Kijk: wij mensen ontwikkelen techniek. Als wij techniek de ruimte geven om beslissingen te nemen, worden we vanzelf slaaf van de techniek. Maar als je werkwijze altijd verantwoord blijft, heb je het grotendeels zelf in de hand. Uiteindelijk kan elke nieuwe uitvinding een zegen én een vloek zijn.
Ik ben vóór internet, maar een derde van het internet staat vol met porno. Of neem orgaantransplantatie. Een technisch hoogstandje, maar in het buitenland worden mensen gedood vanwege hun organen.”

Opnieuw een greep naar de dvd-stapel. “Deze is ook heel indrukwekkend: Children of Men, waarin de vraag centraal staat: wat gebeurt er als de aarde zo vervuilt, dat vrouwen niet meer zwanger kunnen worden? De maatschappij destabiliseert dan volledig. Het interessante is dat die destabilisatie niet leidt tot bezinning – waar zijn we mee bezig?! – maar tot populisme; bevolkingsgroepen komen juist tegenover elkaar te staan. Totdat plotseling toch nog één vrouw zwanger wordt; het Bijbelse motief van een maagd die de verlosser van de wereld voortbrengt. Er is hoop voor de mensheid.”

Als je in de kerk stelselmatig vrouwen op de tweede plaats zet, is dat onrecht

Gezonde rechtsstaat

Verkerk gaat rechterop zitten. “Populisme is eigenlijk ontaarding van de politiek, het bedreigt de democratie. Dat wetsvoorstel van Dijkhoff om criminelen uit een slechte wijk strenger te straffen is ondemocratisch. En Wilders die zich negatief uitlaat over de rechtsstaat, heel gevaarlijk voor een volksvertegenwoordiger. Maar ook: het feit dat sommigen democratie zien als ‘de helft plus één’. Terwijl democratie ook minderheden moet beschermen, zelfs als die minderheid jou niet ligt, zelfs als het schuurt. Een gezonde rechtsstaat is dé manier om de politiek, mensen, maar ook kerken tot bloei te laten komen. Tast je die rechtsstaat aan, dan leg je een bom onder de samenleving. En in dat gat springen de grote bedrijven met veel macht en weinig ethiek. Of de maffia.”

U klinkt alsof de politiek lonkt.
“Ja, en nu ga ik je iets vertellen dat pas bekend mag worden als dit interview wordt gepubliceerd: ik sta op de lijst voor de Eerste Kamer van de ChristenUnie. Dat is dus diepreligieus gemotiveerd. Denk aan de profeten. Wanneer werden ze fel? Als het recht met voeten werd getreden. Recht en gerechtigheid zijn misschien wel de belangrijkste begrippen uit de Bijbel; de liefde is ook essentieel, maar in de politiek is dat een lastiger begrip.”

Beeld: WeDefinitely

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons