Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Westerborks vergeten voorportalen in 'Alles komt terug'

EO-documentaire belicht Joodse werkkampen in Nederland

Joods werkkamp Kremboong

Ons land telde in de Tweede Wereldoorlog tientallen Joodse werkkampen. Duizenden Joodse 'steuntrekkers' moesten hier fysieke arbeid verrichten. Uiteindelijk bleken het voorportalen van Westerbork – en daarmee van de vernietigingskampen in het Oosten. De documentaire 'Alles komt terug' zet dit vrijwel vergeten aspect van de Nederlandse oorlogsgeschiedenis vol in het licht.

Een interview met Jeroen Bos, die samen met collega Ronald Bos (“geen familie”) deze unieke film heeft gemaakt voor de Joodse redactie van de EO.

Waarom weet de gemiddelde Nederlander bijna niets over deze Joodse werkkampen?
“Zelf hoorde ik er jaren geleden voor het eerst over toen ik in Drenthe woonde. Een Joodse man, die in zijn vrije tijd allerlei kampen naspeurde in Nederland en in Duitsland, vertelde me dat er in Mantinge – destijds mijn woonplaats – ook een kamp was. Dat fascineerde mij.” Na een korte stilte: “Het is een ondergesneeuwd verhaal, in de aanloop van de deportatie van de Joden naar Westerbork en daarna naar de vernietigingskampen. Dat laatste heeft zoveel meer indruk gemaakt.”

Om hoeveel kampen ging het in totaal?
“Uit een inventarisatie van de Rijksdienst van de Werkverruiming uit september 1942 blijkt dat het er minimaal 37 waren. Die waren vooral in Noord- en Oost-Nederland te vinden.”

Bevel van Seyss-Inquart

Filmposter Alles komt terug

Een saillant detail is dat die werkkampen al in de jaren dertig zijn aangelegd, in het kader van ‘werkverschaffing voor werklozen’. Op bevel van de nazi-rijkscommissaris Seyss-Inquart werden ze begin 1942 als aparte Joodse werkkampen ingericht. “De Duitsers waren vermoedelijk niet van meet af aan van plan deze Joodse werkkampen als tussenstations richting de vernietigingskampen te gebruiken,” zegt Jeroen. “Aanvankelijk was hun doel: de Joodse mannen separeren van de samenleving.”

Wrang is dat deze Joden veelal werkloos werden door nazi-wetgeving: de Duitsers hadden hun de armen al op de rug gedraaid.
“Ze waren inderdaad eind 1941 al werkloos gemaakt en vervolgens door de Sociale Dienst naar de kampen gestuurd. Maar omdat er volgens Himmler te weinig mensen waren om naar Auschwitz te sturen, zeiden de Duitsers: ‘Dan sturen we alle Joden uit die werkkampen.’ Deze mannen zijn, tegelijkertijd met hun familieleden, naar Westerbork gestuurd. Stel je eens voor wat dit voor hen moet hebben betekend, en welke gigantische logistieke operatie daarvoor nodig was.”

Hoeveel Joodse mannen moesten er werken?
“In de film noemen we een aantal van ruim vierduizend; dan heb je het over eind september 1942. Zij moesten bijvoorbeeld woeste gronden ontginnen en aardappelen rooien. Zwaar werk, wat de meesten totaal niet gewend waren.”

Dan sturen we alle Joden uit die werkkampen

Naar Mauthausen

Een van hen, Levie Voet, schreef eind september 1942 vanuit een werkkamp in Oranjekanaal: ‘Bij de fabriek moest ik balen aardappelmeel van tweehonderd pond op een steekkar doen, en dan naar een boot wegrijden die ermee geladen werd. Er moesten elfhonderd zakken in, en we waren met vier man.’

Waren dit in feite dwangarbeiders?
“Ze kregen betaald, zij het twintig procent minder dan niet-Joodse arbeiders in de werkverschaffing. De werklozen werden opgeroepen en gekeurd. Omdat je geen uitkering meer kreeg als je niet ging, werd je min of meer gedwongen. Halverwege 1942 werd je wel degelijk verplicht. Op het laatst stond in de oproepen: ‘Ga je niet, dan sturen we je naar Mauthausen.’ Na de Februaristaking in 1941 wist iedereen: daaruit komt niemand levend terug.”

Grote Verzoendag

Op 3 oktober 1942 (tijdens Jom Kipoer, Grote Verzoendag) werden alle Joodse werkkampen opgeheven en de bewoners afgevoerd naar Westerbork. Vandaar zijn ze later met hun familieleden gedeporteerd naar onder meer Auschwitz en Sobibor.

Orkestreerden de nazi’s dit bewust op Grote Verzoendag?
“Waarom moesten de eerste transporten naar de werkkampen op zaterdag – sabbat – plaatsvinden? Het is beslist geen toeval dat ook deze transporten op een Joodse hoogtijdag zijn gepland.”

Holocaustoverlevende

Max Stodel met cameraman Menno Euwe
Max Stodel (l) met cameraman Menno Euwe.

De filmmakers kwamen een hoogbejaarde hoofdpersoon op het spoor, die uit de eerste hand kon vertellen over het leven in een van deze kampen: Holocaustoverlevende Max Stodel. Hij zat in het Drentse werkkamp Kremboong (bij Hoogeveen) en is na de bevrijding naar de VS geëmigreerd. “Na zijn periode in Kremboong heeft hij in veel werkkampen in Duitsland en Polen gezeten en ook nog de beruchte dodenmars overleefd. Zijn hele familie is vermoord. Max’ verhaal is het drama van de Tweede Wereldoorlog in een notendop.”

Hij is heel recent – op 3 december 2018 – overleden, op 95-jarige leeftijd.
“Ontzettend jammer dat hij de documentaire zelf niet meer heeft kunnen zien; de film was in de laatste productiefase toen hij overleed. Max Stodel zag er erg naar uit om zijn verhaal te vertellen en was enorm opgelucht dat hij dat nog voor onze camera heeft kunnen doen.”

Joodsewerkkampen.nl

Beeld: Kamp Westerbork (kamp Kremboong) en Ronald Bos (Max Stodel)

'Alles komt terug'

Zondag 27 januari 2019, 23.10 uur, NPO 2

Dit artikel komt uit Visie nr. 4, 2019. Meer van dit soort interviews lezen? Vraag een gratis proefnummer aan.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons