Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Hoe Betty Bausch-Polak (99) de oorlog overleefde

‘Ik deed gewoon alsof ik de baas was’

Veel Joden in Nederland dachten eind jaren 30 dat het zo’n vaart niet zou lopen met de vervolging. De Joodse Betty Bausch-Polak wist wel beter. Ze maakte zich de Duitse taal eigen, verdiepte zich in Hitlers ideologie en wist met bluf en brutaliteit de oorlog te overleven. Ze reist nog ieder jaar naar Duitsland om haar verhaal te vertellen.

Als Hitler in Duitsland aan de macht komt, zet de jonge Betty de radio aan om naar zijn toespraken te luisteren. Het wordt haar niet in dank afgenomen. “‘Betty, zet úít dat ding, dat willen we niet horen!’, riepen de anderen. Maar ik zei: ‘Dit móéten we horen, we móéten weten wat die man met ons van plan is. Iemand die schreeuwt dat Joden de ratten van de wereld zijn die allemaal vernietigd moeten worden, gaat dat dóén! Daar moeten we ons op voorbereiden!’”

Jodenster

Even klinkt er iets van strijdvaardigheid in haar stem, haar helderblauwe ogen lichten op. “De mensen dachten dat het zo’n vaart niet zou lopen,” vervolgt ze op iets zachtere toon. “Maar het was duidelijk, en ik verkondigde het tegenover iedereen: we gaan er allemaal aan. Ze wilden het niet horen, maar ik moest het kwijt.”
Of ze een Jodenster droeg in die tijd? “Ben je gek?” Ze veert haast verontwaardigd op. “Dat was je dood. Ja, de anderen deden het wel. Het was verplicht. Maar je kon ook gewoon niet luisteren naar die lui, hoor.”

De enige met wie ze in die tijd haar bange vermoedens kan delen, is Philip, een man die ze ontmoet bij een jeugdbeweging. “Hij verdiepte zich in wat Hitler voor een vent was. Philip zat in het leger en wist dat we ons moesten klaarmaken om te vechten. Hij ging er niet voor opzij.”

Ik ben ik weet niet hoe vaak aangehouden

Tassen vol prachtige wol

In 1939 trouwt Betty met Philip, waarna ze als Joods echtpaar al snel moeten onderduiken. Ze verblijven op diverse adressen, een aantal keer gescheiden van elkaar. Omdat Philip een herkenbaar Joods uiterlijk heeft, is het voor hem niet veilig zich op straat te vertonen. Betty daarentegen weigert zich te laten opsluiten. Als ze in Leiden ondergedoken zit bij een dame die in een wolfabriek werkt, besluit ze wol te gaan ruilen voor voedsel. “Ik denk dat ik de enige Nederlandse ben die op de fiets van Leiden tot de grens met Duitsland is gereden, met tassen vol prachtige wol om die bij boeren in het oosten te ruilen tegen eten. Ik reed alsmaar heen en weer en ben ik weet niet hoe vaak aangehouden. Maar de Duitsers hebben nooit iets van mij in beslag genomen.”

Belangrijk voor de Wehrmacht

Haar geheim? “Ik sprak heel goed Duits. Mensen in mijn omgeving wilden het niet horen, maar ik wist dat het mijn leven kon redden. Als ik aangehouden werd, sprong ik van m’n fiets en nam meteen het woord. ‘O, wat fijn dat jullie me aanhouden,’ zei ik in het Duits, ‘want ik ben toch zo moe, kunnen we even gezellig kletsen?’ Andere Duitse soldaten zeiden dan: ‘Je moet eerst haar fiets in beslag nemen.’ Maar ik riep: ‘Nee, dat kan niet, want ik ben belangrijk voor de Wehrmacht.’ Achteraf bezien is het onvoorstelbaar, maar niemand heeft ooit een vinger naar me uitgestoken.”

Was u niet vreselijk bang tijdens zo’n controle?
“Natuurlijk! Het was doodeng wat er gebeurde. Maar ik heb nooit angst laten blijken, nooit! Ik denk dat ik het allemaal veel serieuzer heb genomen dan wie dan ook. Iedere avond oefende ik soms wel een half uur voor de spiegel: hoe zie ik eruit als ik angstig ben? Hoe zie ik eruit als ik helemaal geen angst heb? En hoe moet ik tegen ze spreken?
‘Sie sind Judin!’ zeiden ze soms als ze me aanhielden. Ieder ander zou zich dood geschrokken zijn. Maar ik had niet voor niets zo geoefend. Dan glimlachte ik vriendelijk en zei: ‘Wat grappig dat u dat zegt. Ik heb het al vaker gehoord, maar ik ben het niet hoor.’ Ik wist dat ik nooit moest laten blijken dat ik bang was. Gewoon net doen of ik de baas was. Dat heeft mijn leven gered.”

Ze hebben het hele huis overhoopgehaald

Vreselijke razzia

In 1943 ontsnapt Betty ternauwernood aan een razzia. Ze zit dan ondergedoken bij een familie in Amsterdam, terwijl haar man in het Gooi verblijft. Omdat ze weet dat hij het moeilijk heeft, wil ze graag naar hem toe. Hoewel het haar vanwege aangekondigde razzia’s aan alle kanten wordt afgeraden, pakt Betty toch de fiets om Philip te bezoeken. Het blijkt haar redding. “Die nacht is er een vreselijke razzia geweest in heel Amsterdam. Ze zijn ook bij mijn onderduikfamilie geweest en hebben het hele huis overhoopgehaald. Toen wist ik: ik moet doen wat ik vind, en wat ik denk dat goed is, en niet te veel naar anderen luisteren.” Ze grinnikt: “En die ellendige eigenschap heb ik nog steeds.”

Treinoverval

In november 1944, als Betty en Philip gezamenlijk ondergedoken zijn in Bilthoven, gaat het mis. Philip is betrokken geraakt bij het gewapend verzet en Betty verricht zo nu en dan koeriersdiensten, als op een avond de knokploeg een aanslag pleegt op een spoorlijn. “Waarschijnlijk zijn we afgeluisterd, want de mannen werden verrast door een Duitse patrouille. De meesten konden ontsnappen, behalve één. Nog voor we onze spullen konden pakken om naar een ander onderduikadres te vertrekken, stonden de Duitsers voor onze deur.”

Betty en Philip worden beiden opgepakt. Betty komt na acht dagen vrij. “‘Unschuldig entlassen’ stond er met een groot stempel in mijn valse paspoort.” Haar man Philip wordt kort na zijn arrestatie met vijf anderen in Veenendaal gefusilleerd. Nog elk jaar reist Betty vanuit Israël naar Nederland om de herdenking bij te wonen. Ze bezoekt ook scholen in Duitsland, waar ze soms bijzondere ontmoetingen heeft. Bekijk hieronder de video, waarin ze vertelt over vergeven en haar bijzondere ontmoetingen.

Dit artikel is een verkorte versie van het interview uit Visie. Meer lezen? Vraag een gratis proefnummer aan.

Beeld: Willem Jan de Bruin
Video: Femke Taale

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons