Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Kan de kerk haar eenheid bewaren?

De Bijbel Open met dominee Arie van der Veer

De kerk in Nederland anno 2018 staat enorm onder druk. Er is niet alleen druk van buitenaf, maar ook druk van binnenuit. De alsmaar toenemende secularisatie is een groot probleem. Waarom verlaten mensen de kerk en keren ze God de rug toe? Hoe gaan we daarmee om?

Binnen veel kerken zijn de spanningen het afgelopen jaar toegenomen. Nieuwe kerkscheuringen dreigen. Onderwerpen als evolutie, vrouw in het ambt en homoseksualiteit houden de gemoederen nog steeds bezig. Wat gaat er gebeuren met de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt? Blijft de broze eenheid in de Christelijke Gereformeerde Kerken behouden? Ik vrees het ergste.

Eenheid en vertrouwen

Hoe bewaren we de eenheid? Door naar de Bijbel te luisteren! Door elkaar te bevragen over de betekenis ervan. Door bereid te zijn om onbevooroordeeld naar die ander te luisteren. Dat kan alleen als je vertrouwen hebt in elkaar.

Ik vind het jammer dat dit vertrouwen in de kerken soms niet aanwezig is. Ben ik bereid te luisteren naar wat een ander vindt dat de Bijbel zegt? Ben ik bereid hem of haar aan het woord te laten? Die vraag speelt niet alleen in de kerk, maar ook in de maatschappij en dus ook bij de omroep.

Bijbellezen

De meesten van ons zijn eenvoudige mensen. We kunnen niet alle boeken en geschriften die momenteel verschijnen, lezen en begrijpen. Maar we kunnen wel de basisvragen stellen aan de meest intelligente theologen. ‘Wat zegt de Bijbel? Wat is de boodschap? Wat is de uitleg van een bepaalde tekst? Waarom moeten we de Bijbel nu anders lezen dan we altijd hebben gedaan? Is Bijbellezen zo moeilijk? Moeten we niet gewoon lezen wat er staat?’

Wist u dat deze simpele vragen heel moeilijk te beantwoorden zijn? U en ik, wij weten allemaal dat de Bijbel niet uit de hemel is komen vallen. U weet vast ook dat de kerk er eeuwen over heeft gedaan om een definitieve lijst van Bijbelboeken vast te stellen. Bovendien werd er zelfs door mensen als Calvijn getwijfeld of een bepaald Bijbelboek wel terecht in de canon was opgenomen.

Het ontstaan van de Bijbel

De kerk heeft uitgesproken dat de Bijbel het Woord van God is. Maar ook dat de Bijbelboeken door mensen zijn geschreven. Zo’n 40 namen zijn bij ons bekend. Maar er hebben veel meer mensen meegewerkt aan de totstandkoming van een boek. Dat proces heeft veel langer geduurd dan het leven van de man op wiens naam dat Bijbelboek staat.

'De vijf boeken van Mozes zijn niet alleen door hem geschreven.'

De opvatting dat bijvoorbeeld de vijf boeken van Mozes alleen door Mozes geschreven zouden zijn, klopt niet. Datzelfde geldt waarschijnlijk ook voor het boek van de profeet Jesaja.

Mondelinge overlevering

Kent u die tekst van Petrus als hij schrijft over het Woord? ‘Door de heilige Geest gedreven, hebben mensen van Godswege gesproken’ (2 Petrus 1:21). Daar staat niet geschreven, maar gesproken. Misschien staat u daar nu voor het eerst bij stil. In zekere zin gold dat ook voor mij. De laatste 20, 30 jaar zijn er diepgravende studies in Amerika verschenen, die daarover gaan. Na het lezen van die studies wordt het een en ander nog duidelijker.

Petrus schreef: ‘van Godswege gesproken. De wereld in zijn dagen, en helemaal de wereld van het Oude Testament, de wereld van het allereerste begin, was een wereld, waarin vooral gesproken werd in plaats van geschreven. Ik denk niet dat Mozes aan het eind van zijn leven een stapel geschreven rollen achterliet, met het verzoek om het allemaal goed te bewaren. Dat gold wel voor de wet. Daarom werd die ook opgeborgen in de ark.

Wetten, decreten en overeenkomsten werden in die tijd op schrift gesteld. Archeologen hebben daar bewijzen van gevonden.

'Het gesproken woord was veel gezaghebbender.'

Maar het merendeel, zoals geschiedenissen en belangrijke gebeurtenissen, werden doorverteld. Ik las dat juist het gesproken woord voor de mensen veel gezaghebbender was. Een brief was mooi, maar het was veel beter, wanneer de auteur zelf kwam om het woord te nemen. In geschriften kun je makkelijker liegen, je kunt zomaar verkeerd begrepen worden. Bij een persoonlijke ontmoeting was dit risico veel kleiner.

Er werd vooral gesproken en doorverteld. Vaak speelde dan de oorspronkelijke verteller een doorslaggevende rol. Doorvertellen ging als volgt: ‘Mozes heeft gezegd’ of ‘Jesaja heeft geprofeteerd’. Het kon lange tijd duren, soms zelfs eeuwen, voordat schriftelijk werd vastgelegd wat eeuwenlang was doorverteld. Zo’n boek kreeg dan natuurlijk de naam van de oorspronkelijke verteller. Zo heeft God de Bijbel aan ons gegeven.

De Bijbel is niet ontstaan zoals de boeken in onze tijd, met druk- en spelfouten, die er bij volgende drukken worden uitgehaald. Bijbelboeken ontstonden uit het gesproken woord. Hardop citeren, doorvertellen, dat was de opdracht. Psalm 78 begint zo: ‘Luister, mijn volk, naar wat ik leer, hoor de woorden uit mijn mond. Ik open mijn mond voor een wijze les, spreek uit wat sinds lang verborgen is. Wij hebben het gehoord, wij weten het, onze ouders hebben het ons verteld’. Ga er bij het Bijbellezen niet van uit dat het er duizenden jaren geleden precies zo aan toeging als nu

Wat heeft de geschiedenis ons te zeggen?

Maatstaven van geschiedenisschrijvers

Wist u dat Bijbelboeken, die op het eerste gezicht heel begrijpelijk lijken, heel ingewikkeld kunnen zijn? Dan denk ik aan de zogenaamde historische boeken. Boeken over de geschiedenis van Israël. Zo zijn er twee boeken over hetzelfde onderwerp, Koningen en Kronieken. Beide boeken gaan over de tijd van de koningen. Maar ook de geschiedenisschrijvers van toen legden andere maatstaven aan. Hun vraag was vooral: Wat heeft de geschiedenis ons te zeggen? Op basis daarvan had elke schrijver weer een andere focus. Om die reden beschreven en beoordeelden ze een geschiedenis heel verschillend.

Verschillende genres

Dit inzicht werkt ook door in het besef dat de Bijbel bestaat uit een groot aantal verschillende genres, die voor ons niet zo gemakkelijk te doorgronden zijn. Wij herkennen niet intuïtief het verschil tussen heldendichten, geslachtsregisters, spreuken en scheppingsverhalen. Mensen uit de oude wereld konden dat wel.

Het verschillende karakter van de Bijbelboeken

Het ene Bijbelboek is het andere niet. Is die gedachte gloednieuw? Helemaal niet!

Vroeger heeft u ook geleerd dat Bijbelboeken heel verschillend van aard zijn. Er zijn bijvoorbeeld historische boeken, dichterlijke boeken en profetische boeken. Het maakt een groot verschil of je een Bijbelse geschiedenis leest of een gedicht, zoals de Psalmen. Om maar te zwijgen over profetische boeken, zoals Ezechiël en Openbaring. Deze boeken staan ook wel bekend als apocalyptische boeken. Hierin wordt een beeldtaal toegepast die wij niet gewend zijn te gebruiken.

Vragen aan vrome mensen

God geeft ons in deze tijd wereldwijd vrome mannen en vrouwen die zich dagelijks met deze vragen bezighouden. Nogmaals, dat kunnen u en ik nauwelijks allemaal lezen en volgen. Daar hebben we hen voor! God geeft ze ons. Ook Nederland kent in onze tijd niet alleen geleerde, maar bovenal ook vrome theologen. Wij mogen ze bevragen: ‘Hoe interpreteert u dit Bijbelgedeelte? Waarom moet ik dat anders lezen?” Want dat heeft u met hen gemeenschappelijk: de liefde en de eerbied voor Gods Woord.

Luister en wees kritisch

Het is best mogelijk dat er antwoorden volgen, waar u vreemd van opkijkt. Onderzoek dat. Niet iedereen heeft een bibliotheek, maar wel een Bijbel. Ga met elkaar in gesprek. Luister naar elkaar. Vraag uzelf ook kritisch af: ‘Staat daar wel wat ik altijd geloofd heb en wat mij altijd geleerd is?’

Weet u wat wij heel hard nodig hebben? De leiding van en verlichting met de Heilige Geest!

Het zou weleens een stormachtig jaar kunnen worden. Op zich is dat niet erg. De stammen van een boom worden er sterker van. Laat de wind maar waaien. Maar blijf staan. Loop niet weg, ga niet bij voorbaat uit elkaar. Houd elkaar vast.

Beluister hier de radio-uitzending.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons