Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

De Schepper komt naar Zijn schepping

De Bijbel Open met dominee Arie van der Veer

Nadat we in de twee vorige afleveringen van De Bijbel Open stilstonden bij de eerste hoofdstukken van Genesis, bespreken we nu het begin van het evangelie van Johannes. Dat lijkt een grote sprong. Toch is dat niet zo.

De Bijbel Open NPO Radio 5 21 januari

Ook het evangelie van Johannes begint met de schepping. Sterker nog, wist u dat in de Nederlandse vertalingen de eerste drie woorden precies hetzelfde zijn? In Genesis 1:1-4 staat: ‘In het begin schiep God de hemel en de aarde. De aarde was nog woest en doods, en duisternis lag over de oervloed, maar Gods geest zweefde over het water. God zei: ‘Er moet licht komen,’ en er was licht. God zag dat het licht goed was, en hij scheidde het licht van de duisternis; het licht noemde hij dag, de duisternis noemde hij nacht. Het werd avond en het werd morgen. De eerste dag.’ En dan nu Johannes 1:1-5. ‘In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin bij God. Alles is erdoor ontstaan en zonder dit is niets ontstaan van wat bestaat. In het Woord was leven en het leven was het licht voor de mensen. Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.’

In het begin

In het Nederlands staan in Genesis en Johannes dezelfde woorden. Maar in de oorspronkelijke talen van de Bijbel, het Hebreeuws (Oude Testament) en het Grieks (Nieuwe Testament), is dat natuurlijk niet zo. Daar staat beresjit (in het Hebreeuws) en èn archèi (in het Grieks). Maar u kunt er zeker van zijn dat de lezers van het evangelie van Johannes hebben gedacht aan het begin van het boek Genesis. Aan het verhaal van de schepping dus. Want die uitdrukking ‘in het begin’ is bekend en beroemd.

‘In het begin schiep God de hemel en de aarde.’

Wat betekent het eigenlijk?

In het begin. Je kunt je afvragen: Wanneer was dat? Dan kun je heel wat verschillende antwoorden verwachten. Duizenden jaren geleden. Miljoenen jaren geleden. Snel ontstaat er dan een heftige discussie. Hoe oud is de aarde? We waren er vorig jaar in Nederland weer volop mee bezig. Zeker is dat dit ‘begin’ uit Genesis en ‘het begin’ uit het evangelie van Johannes ons heel ver terug willen brengen in de geschiedenis. Naar de tijd die vóór de schepping was: ‘in het begin’. Ja, wat doe je dan? Je probeert er een jaartal, een tijdperk bij te zoeken. Een tijdsperiode: dat begin was zoveel jaren vóór de schepping. Daarbij denkt de één aan duizenden jaren geleden en de ander zelfs aan miljoenen jaren geleden. In het begin. Maar was deze uitdrukking wel bedoeld als tijdsaanduiding? Het staat er in de oorspronkelijke tekst in ieder geval niet zoals in de Nederlands vertaling. Er staat namelijk geen lidwoord. Dus niet het of een begin. Er staat letterlijk ‘in begin’. In de laatste uitgave van de Naardense Bijbel is het als volgt vertaald: ‘Bij begin is God gaan scheppen’. Het lijkt op een vage aanduiding. Als je tenminste op zoek bent naar een jaartal, een tijdperk, een vast punt in het verleden.

Maar nogmaals, het is de vraag of de schrijver van Genesis dat bedoeld heeft te zeggen. Het zou best kunnen dat hij met deze woorden veel meer aandacht vraagt voor een principe, een beginsel. Een statement, waarmee hij wil beginnen, voordat hij gaat schrijven over de schepping. Ook de letterlijke betekenis van het Hebreeuwse woord voor ‘begin’ wijst in die richting. Het Hebreeuwse woord voor begin is ‘reesj’. Dit woord stamt af van een woord dat ‘hoofd’ betekent. Het klinkt vreemd, maar je zou het kunnen vertalen met ‘bij hoofde van’, ‘van hoofde aan’, ‘in beginsel’. Iedereen wordt door de schrijvers opgeroepen daarvan uit te gaan. Als de waarheid, die door alles heenloopt, bij alles betrokken is, boven alles uitgaat. Een beginsel dat nog altijd geldt. Wat men ook schrijft, welke ontdekkingen men ook zal doen, laat dit het uitgangspunt zijn en blijven: ‘Bij begin schiep God de hemel en de aarde’. Boven alles staat God. God heeft geen begin en geen einde. God is van alles begin, de kern, het hoofd.

Het is dus een heel bijzondere uitdrukking.

Het moet voor Johannes heel veel hebben betekend. Als Johannes later zijn brieven schrijft, begint hij zijn eerste brief namelijk ook met die uitdrukking: ‘hetgeen was van den beginne’ (1 Johannes 1:1). Het is een soort belijdenis. Voor alles in deze wereld en daarbuiten was en is God. Boven alles staat God. God heeft geen begin en geen einde. Daarom is het zo moeilijk te vertalen. Je kunt er geen jaartal bij zetten. God is van alles begin, de kern, het hoofd. Johannes gebruikt nog een woord dat eigenlijk dezelfde gedachte onderstreept, wanneer je de betekenis ervan onderzoekt. Dat is het woord dat in het Nederlands is vertaald met ‘Woord’ (hoofdletter). ‘In het begin was het Woord.’ In het Grieks wordt daar het woord ‘logos’ gebruikt. ‘Logos’ was in de Griekse taal een heel bijzonder woord. De Griekse filosofen spraken daar vaak over. Over de logos. Zij zagen die logos als de kern, als het diepe principe, de bezieling van heel de kosmos en van al het leven.

‘In het begin was het Woord.’

Johannes noemt de naam van de Here Jezus niet.

Hij heeft het over ‘Het Woord’. Toch is duidelijk dat hij de Here Jezus bedoelt. Even verderop schrijft hij dat ‘Het Woord vlees is geworden en onder ons heeft gewoond’ (Johannes 1:14). Bijna alle Bijbelvertalingen schrijven daarom ‘Woord’ met een hoofdletter. Op deze manier wil men de lezers duidelijk maken dat het niet om zomaar iets of iemand gaat, maar om de Zoon van God! De Bijbel in Gewone Taal heeft direct al gekozen voor een soort uitleg: ‘Gods Zoon’. De openingszin luidt: ‘In het begin was Gods Zoon er al’. Dat staat er dus niet in de oorspronkelijke tekst. Nogmaals, er staat ‘logos’, maar het is een interpretatie, een uitleg. Wat zijn de verschillen tussen de evangelisten overigens groot! Lucas begint met het kerstverhaal. Met Maria en Jozef. Het kindje dat geboren werd. De herders en de wijzen uit het Oosten. Johannes dus niet. Hij had er blijkbaar behoefte aan om zijn lezers meteen uit te leggen wie Jezus werkelijk was. Jezus is onlosmakelijk met God verbonden. In zijn openingsverzen zet hij het in een paar zinnen voor zijn lezers neer. Wilt u weten wie Hij is? Dan moeten we helemaal terug. Voordat de schepping (begin) er was, was Hij er al. Jezus is de bron van alle leven. Hij is de ‘logos’, het Woord. Niets is ontstaan zonder het Woord. Er is geen begin zonder Hem, Die gelijk is aan God.

Alternatief kerstverhaal

Johannes 1:1-18 is eigenlijk het alternatieve ‘kerstverhaal’ van Johannes. Dit is zijn les: vergeet Betlehem, vergeet de kribbe, maar kijk terug in de tijd, zover als je kunt: Hij is er altijd al geweest, want Hij is deel van God Zelf. De Zoon is onlosmakelijk verbonden met de Vader. Hij is één met God. Het thema van het kerstverhaal van Johannes is: de Schepper komt naar Zijn schepping. De Schepper komt echter niet alleen de schepping opzoeken, Hij wordt Zelf onderdeel van Zijn Eigen schepping. ‘En het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond (en wij hebben Zijn heerlijkheid gezien, een heerlijkheid als van de Eniggeborene van de Vader), vol van genade en waarheid’ (Johannes 1:14 HSV). We lezen in de Bijbel dat Hij in alles aan de mens gelijk geworden is en in alles op dezelfde manier is verzocht. Zo lezen we dat de Here Jezus, net als wij mensen, honger kende, vermoeid was en verschrikkelijke angst ervoer. In één ding was Hij echter anders: Hij is zonder zonde geboren en is Zijn gehele aardse leven ook zonder zonde gebleven. De duivel slaagde er niet in Hem te verleiden!

Vóór elk begin uit was Hij er, Die gelijk is aan God.

Zonder Hem is niets ontstaan. Hij kwam naar Zijn Eigen schepping. Met welk doel? Jezus zegt daarover: ‘dat is dat jullie God, de enige en ware God, kennen en hem die God heeft gezonden, Jezus Christus’ (Johannes 17:3). De Schepper kwam naar Zijn schepping. Toch werd Hij niet erkend. ‘Hij was in de wereld en de wereld is door Hem geworden, en de wereld heeft Hem niet gekend. Hij kwam tot het zijne, en de zijnen hebben Hem niet aangenomen’ (Johannes 1:10-11 HSV). Gelukkig waren er ook anderen. ‘Maar allen die Hem aangenomen hebben, hun heeft Hij macht gegeven kinderen van God te worden, namelijk die in Zijn Naam geloven’ (Johannes 1:12 HSV).

Geschreven door:

Arie van der Veer

Presentator, dominee en schrijver

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons