Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Armoede en bezit

De Bijbel Open met ds. Arie van der Veer

Wat wil Jezus zeggen met de gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus? Wat is de betekenis van dit verhaal en wat doen wij ermee?

We hebben een bijzondere week achter de rug. Op 31 oktober vond de herdenking van 500 jaar Reformatie plaats. De dag daarna vierden we Dankdag voor gewas en arbeid.

Op Dankdag danken we voor de oogst, voor werk, voor inkomen. Onderwerpen als armoede en bezit komen aan de orde in Dankdag-preken. Vandaag wil ik stilstaan bij dat laatste aspect: armoede en bezit. Bovendien behandelt het leesrooster de komende dagen onder andere Lucas 16. Daar gaat het over bezit, een rentmeester van een rijke man en de gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus.

Een serieuze boodschap

Die laatste gelijkenis heb ik als onderwerp gekozen. De meesten kennen het verhaal wel. Maar kent u de boodschap ook? De vraag die ik u en mijzelf wil stellen, is: nemen wij die gelijkenis wel altijd even serieus? Het is namelijk niet alleen een gelijkenis over de tegenstelling tussen arm en rijk, maar ook over hemel en hel. Lazarus wordt na zijn sterven naar de hemel gebracht, maar de rijke man slaat zijn ogen op in de hel. Dat is verschrikkelijk. Jezus vertelde dat de rijke man pijn leed. Wat voor pijn? De rijke man wil in contact komen met de arme Lazarus en vraagt of Lazarus bij hem kan komen. Zelfs in de hel heeft hij nog iets van een heer die de lakens uitdeelt, maar dat blijkt onmogelijk te zijn. De man wil vervolgens zijn familie laten waarschuwen. De hemel reageert dat zijn familie op aarde de boeken van Mozes en de profeten heeft: daar moeten ze genoeg aan hebben.

De gelijkenis van de rijke man en de arme Lazarus is een heftig verhaal, omdat het niet alleen een verhaal is over rijk en arm. Het is ook een verhaal over behouden worden en verloren gaan, over hemel en hel. Wat kunnen wij van die gelijkenis leren?

Gelijkenissen en hun boodschap

Gelijkenissen zijn moeilijker uit te leggen, dan op het eerste gezicht lijkt. Het zijn meestal heel herkenbare verhalen, met beelden uit het dagelijks leven uit die tijd. Als je daarover doorpraat en doordenkt, dan komen de vragen. De discipelen stelden bijvoorbeeld een vraag aan Jezus, nadat Hij de gelijkenis van de zaaier had verteld. Wat was nu precies de boodschap?

Het ongewone zoeken

Ik heb geleerd dat je de boodschap vindt door op het ongewone te letten. Dat aspect is vaak te vinden in de gelijkenissen van Jezus. Een duidelijk voorbeeld is de gelijkenis van de herder met de 100 schapen. Als de herder op zoek gaat naar dat ene verloren schaap, laat hij de andere 99 in de wildernis achter.
 Dat gebeurt normaal gesproken niet. In zo’n situatie breng je eerst de 99 andere schapen in veiligheid, en gaat dan op zoek.

Het ongewone brengt je bij de kern van de boodschap

Juist het ongewone brengt je ook in dat verhaal bij de kern van de boodschap.
 Het is zo bijzonder, zo ongewoon dat God Zijn Zoon als de Goede Herder naar de aarde stuurt. Zo bijzonder is het ook dat er in de hemel al feest is, wanneer één zondaar zich bekeert.

De opdracht is dus: zoek eerst naar wat ongewoon is. Op basis daarvan gaan we samen op zoek naar de boodschap van deze gelijkenis. Wat is in dit verhaal het element waar je niet op rekent? Dat is niet het feit dat er armen en rijken in Israël waren. Die waren er toen en zijn er nog altijd, wereldwijd.

Leven na dit leven

Dit verhaal gaat er ook vanuit dat er een leven is na dit leven en dat er een onoverbrugbare kloof zal zijn tussen hemel en hel. Ik denk niet dat iemand van de toehoorders tegen Jezus gezegd zal hebben dat hij nog nooit van een hel en een hemel had gehoord. Over het leven na dit leven weten we minder.

Geeft Jezus nieuwe informatie over de hemel?

De bedoeling van Jezus

Het vreemde, zeer ongewone aspect in dit verhaal is dat de rijke man vanuit de hel de hemel kon zien, dat hij zelfs vanuit de hel met Abraham kon praten, en dat Abraham de rijke ‘mijn kind’ noemt, maar toch niet ingaat op zijn verzoek.

Zal dat in werkelijkheid ook zo zijn? Ik lees er verder nergens over in de Bijbel. Ik hoop het ook echt van niet. Dit maakt de hel nog erger. En wat betekent dit voor de hemel? Geeft Jezus hier nieuwe informatie over hemel en hel? Of heeft Jezus ervoor gekozen om zijn ernstige boodschap zo extra te onderstrepen?

Rijke toehoorders

Wie waren zijn toehoorders?
 Dat waren geen mensen die vreesden voor de hel. Het waren trotse vromen: Farizeeërs en Schriftgeleerden, mensen die zich nauwgezet aan de wet van Mozes hielden. Kenmerkend voor hen is wat Jezus een Farizeeër in een andere gelijkenis laat zeggen: “Ik betaal belasting aan de tempel over al mijn bezit. En ik vast twee keer per week om u te eren”.
 Zo wilden zij bekendstaan. Daar waren ze trots op. Minder bekend is dat deze leiders van Israël ook rijk waren. Juist daar had Jezus scherpe kritiek op. Jezus had al tegen hen gezegd: “Jullie kunnen niet God dienen én de mammon”. Lucas schrijft dat ze honend hun neus voor Hem hadden opgehaald (Lukas 16:13,14).

Overdadig leven

Kritiek omdat iemand rijk is, maar die zich wel houdt aan Gods geboden. Is bezit zo erg? Als dat zonde is, kennen wij ook zonden die veel erger zijn. Jezus dacht daar blijkbaar totaal anders over. Hij ging op dit onderwerp door en had een buitengewoon ernstige boodschap voor deze rijken. Hij bracht die boodschap in de vorm van de gelijkenis over de rijke man en de arme Lazarus. Zij waren de rijken. Zij gingen in pracht en praal gekleed. Zij organiseerden grote feesten. Waren dat braspartijen? Het staat er niet. Misschien werden tijdens die feesten wel heel ernstige zaken besproken onder het genot van een goed glas wijn. Jezus zegt daar niets over, al schildert Hij hun leven wel af als een leven in overdadige luxe.

Een ernstige aanklacht

Het uitgangspunt van Zijn boodschap was dus dat er ook armen en bedelaars in Israël waren. Ze woonden niet in een ver en vreemd land. Waar mensen woonden die de wet niet kennen. Ze lagen bij wijze van spreken aan hun poort, in Israël, waar volgens de Thora geen bedelarij mocht bestaan. God had Zijn volk de verantwoordelijkheid gegeven om voor elkaar te zorgen. Dit was voor de Schriftgeleerden een buitengewoon ernstige aanklacht. Zorgen voor armen hoorde ook bij hun regels.

Lazarus de bedelaar was een bekend gezicht bij de poort van de rijke man. Dat is een belangrijk gegeven. De rijke man had hem dit plekje blijkbaar gegund. Zijn bezoekers hebben Lazarus wellicht gekend. Als je naar het huis van de rijke ging en door de poort liep, kon je niet om Lazarus heen. Het was bij die poort misschien wel een ‘goede’ plek voor bedelaars. Daar viel wat te halen.

God wil dat de kinderen van Abraham elkaar helpen

De naaste helpen

Wat ook zo bijzonder is aan dit verhaal, is dat Jezus de bedelaar bewust een naam gaf en de rijke man niet. Het is ook nog eens een heel bijzondere naam. Lazarus betekent namelijk ‘God helpt’. God wil dat de kinderen van Abraham elkaar helpen, maar die rijke man deed dat blijkbaar niet. Tenminste niet op de manier die God van Zijn volk verwachtte. Wat voor manier dan? 
In 1 Johannes 3:17 staat: ‘Hoe kan Gods liefde in iemand blijven, die meer dan genoeg heeft om van te bestaan, maar zijn hart sluit voor een broeder of zuster die hij gebrek ziet lijden.’

God heeft ons niet alleen geleerd onze naaste te helpen, maar ook om onze naaste lief te hebben. Voor de rijke man was de bedelaar een mens met een nummer, maar voor God een mens met een naam. Je kunt je portemonnee trekken, maar je hart sluiten.

Je hart voor iemand sluiten. Dan zie je de ander niet echt. Je helpt misschien wel, maar zonder liefde. God vraagt meer van ons. God vraagt ons hart. Dat brengt de levenswijze van de Schriftgeleerden weer scherp in beeld: wel leven naar de letter, maar niet naar de Geest van de wet.

In actie komen

God dienen is niet een lijst afvinken met wat we allemaal moeten doen en laten. God dienen is Hem liefhebben met heel je hart en je naaste als jezelf.

Die levenshouding bracht Jezus aan het kruis. Geïnspireerd door de Geest van Jezus ontstond na Pinksteren een gemeente die meer deed dan het gewone. We kunnen niet feesten, zolang Lazarus aan de poort ligt.

Hoeveel werk hebben we nog te verzetten?
 Als je straks naast Lazarus wilt zitten, moet je hem nu opzoeken.

Dankdag geeft stof tot nadenken.
Het gaat niet alleen over arm en rijk.
Maar ook over verloren gaan en behouden worden. Over zware zonden gesproken...

Beluister hier de uitzending

Geschreven door:

Arie van der Veer

Presentator, dominee en schrijver

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons