Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--arrow-down Icon--chevron-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Zo groen is de kerk niet

Bezuinigen op duurzaamheid

We hebben in kerkelijk Nederland onze mond vol over duurzaamheid en zorg voor de schepping. Maar zijn we wel echt zo groen als we zeggen? Een rondje langs kerkarchitecten werkt ontnuchterend: “Als het budget niet toereikend is, is ‘duurzaamheid’ het eerste waarop bezuinigd wordt.”

Laten we positief beginnen: als het gaat om energiebesparing, kiezen veel kerken voor groen. Van dubbel glas tot warmteterugwinsystemen, en van zonnepanelen tot led-verlichting. Het zijn keuzes die een besparing en dus geld opleveren – direct of op termijn. Al ziet architect Steven van Kooten dat bijvoorbeeld zonnepanelen ook later worden geplaatst. “Een kerk gaat vaak eerst voor die extra vierkante meters.” Jammer, al begrijpt hij het ook: “Duurzaamheid staat vaak wel in het eisenprogramma, maar kerken hebben over het algemeen een beperkt budget. Dus als het gaat over de haalbaarheid, kijkt een kerkenraad toch naar de kosten en de baten. Met als gevolg dat de duurzame elementen als eerste sneuvelen.”

Prijskaartje
Architect Wouter van Beijnum herkent dat beeld. Hij krijgt regelmatig vragen van kerken over duurzaam bouwen, “maar als het budget niet toereikend is, is dat het eerste waarop bezuinigd wordt”. Kerken willen volgens hem zo min mogelijk energie verbruiken, maar dat vraagt behoorlijke investeringen. Wil je dan ook nog duurzame materialen verwerken, dan hangt daar eveneens een prijskaartje aan, zegt hij. Hoewel duurzaam niet per se duur is. “Het verschilt per materiaal. Duurzaamheid is in, dus leveranciers spelen er ook steeds meer op in, waardoor de materialen goedkoper worden.”

Extra investering
Van Kooten noemt duurzaam vooral een extra investering. “Zonnepanelen of het verduurzamen van je installaties is een extra kostenpost, en hebben een terugverdientijd. Duurzame materialen die recyclebaar zijn, zoals hout of aluminium, zijn over het algemeen wat duurder dan materialen die minder duurzaam zijn. Dat wil niet zeggen dat het duur is, het is een extra investering. En het is duurder dan niet-duurzaam.”

Ruimtegebrek
Architect Josia Bikker houdt zich meer bezig met verbouw van kerken dan nieuwbouw, maar geeft aan dat de vragen over duurzaamheid meer bij hem vandaan komen dan bij de kerken zelf. “Dat heeft ermee te maken dat het motief van verbouw vaak een heel andere is. Het gaat in de meeste gevallen om ruimtegebrek of comfort en dat is veelal niet gekoppeld aan energielasten. Pas als wij daarnaar vragen, komt dat ter tafel.”
Al is ‘energie’ slechts een onderdeel van duurzaam bouwen, stelt Bikker. “Materialen ontwerpen of hergebruiken die langer dan tien jaar meegaan, is ook duurzaam.”

Hebben kerken een te grote mond als het gaat om duurzaamheid en zorg voor de schepping? Van Beijnum: “Ja, zo kun je het wel stellen. Natuurlijk zijn er kerken die er best wat voor over hebben en ervoor willen gaan, maar het heeft nog lang niet de breedte die eigenlijk nodig is. Of ik verschil zie in denominaties? De behoudende kerken staan niet vooraan, zeg ik voorzichtig. Maar nogmaals, het is per gemeente verschillend.”

“Of ik nu bij een traditionele kerk kom of bij een evangelische gemeente, het moet er altijd goed en netjes uitzien, maar wel sober,” reageert Van Kooten. “Maar over het algemeen is duurzaamheid een beetje een ondergeschoven kindje,” beaamt ook hij.

Eén groene stap per jaar
Hanna van der Horst ziet het zonniger in. Zij is werkzaam bij Tear, de organisatie die in 2010 samen met Kerk in Actie de campagne ‘GroeneKerkenactie’ startte. “In de zeven jaar dat we nu bestaan, hebben zich honderdtwintig kerken aangemeld, met in het afgelopen jaar een groei van zo’n dertig kerken. Sommige daarvan zijn beginnend, andere zijn al jaren onderweg. Onze voorwaarde is dat een kerk zich erop toelegt één groene stap per jaar te maken.” Die groene stap varieert van het schenken van eerlijke koffie en thee, tot energiebesparende maatregelen. “Het gebruik van duurzame materialen kom ik minder tegen, omdat dit meer speelt bij nieuwbouw of een grondige verbouwing. Wij werken vooral met bestaande kerken die op zoek zijn naar wat zij nú kunnen doen.”

Volgens kerkarchitecten is ‘duurzaam’ meestal het sluitstuk van de begroting. Herken je dat?
“De vraag of kerken zelf reserves hebben of niet, maakt het verschil. Als ze reserves hebben, kunnen ze duurzame keuzes maken. En die liggen dan inderdaad veelal op het gebied van energiebeheersing, omdat ze die investering op de lange termijn terugverdienen. Veel kerken houden bijvoorbeeld speciale collectes voor zonnepanelen, of laten buurtbewoners meeprofiteren van de opgewekte energie in ruil voor sponsoring. Maar duurzaam zijn is meer dan energiebeheer of een paar zonnepanelen op het dak. Het gaat ook over de vraag hoe je als gemeente je geld uitgeeft. En hoe je op sociaal vlak stappen kunt zetten om een duurzame levensstijl te hanteren. Gelukkig zien we dit ook veel gebeuren in kerken.”

Aan de slag met rentmeesterschap
In weerwil van de architecten denkt Van der Horst dat de groene golf wél voet aan de grond krijgt in kerkelijk Nederland. “Simpelweg omdat steeds meer kerken inzien dat ze aan de slag moeten met rentmeesterschap en zorg voor de schepping. De bewustwording groeit, en niet alleen vanwege de financiële voordelen. En is een kerk eenmaal ‘om’, dan is er meteen een hele gemeenschap om.” 

‘We gaan voor duurzaam’
“De kosten zijn een beetje de beperking, maar daar waar we kunnen, kiezen we voor duurzaam,” zegt Pieter Jan Gort. Hij is voorzitter van de bouwcommissie van de 3GK in Deventer, een samenwerkingsgemeente van de Christelijke Gereformeerde Kerk, de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerk. Deze gemeente heeft onlangs een kerkgebouw gekocht dat momenteel verbouwd wordt. “We wilden duurzaam denken en daarom hebben we extra gelet op isolatiewaardes. Hoewel we aanvankelijk niet van plan waren de klimaatinstallatie te vervangen, doen we dat nu toch. Dat levert namelijk een hoop warmteterugwinning op, waarmee het mes aan twee kanten snijdt: de exploitatiekosten zijn lager en we zijn een goed rentmeester van de schepping.”

Welke ‘groene’ keuzes heeft de gemeente nog meer gemaakt?
“Er komt extra-isolerend glas en we krijgen een installatie die warmte terugwint. We zijn bovendien bezig met een systeem waarbij het regenwater weer in de grond terechtkomt in plaats van in het riool.”

Zijn er ook duurzame elementen gesneuveld?
“We hadden graag zonnepanelen op het dak gelegd en warmteboilers gehad. Dat is nu niet haalbaar. Wel hebben we voor een verwarmingssysteem gekozen waarbij je dat later nog kunt integreren. Daar wilden we nadrukkelijk rekening mee houden

Over de vloerbedekking is nog discussie. We twijfelen tussen linoleum en pvc. Dat laatste is een niet-natuurlijk product – geproduceerd uit olie – linoleum –  is wel natuurlijk. Maar we kijken ook naar de exploitatiekosten. Als er veel onderhoud nodig is, kan het zijn dat we toch voor pvc kiezen. Dat is wel duurzaam – het gaat lang mee – maar niet groen. Maar ja, je hebt ook de verantwoordelijkheid naar de kerkgemeenschap om de onderhouds- en exploitatiekosten in de hand te houden.”

Groen bouwen is meer dan energiebesparing
Voor een kerk die groen wil (ver)bouwen, is er meer mogelijk dan alleen energiebesparing. Want ook als het gaat om materiaalgebruik zijn er duurzame varianten. Wie kiest voor groen en duurzaam, kan het beste gaan voor lokaal gewonnen grondstoffen en hout met een duurzaamheidskenmerk. Ook bij de inrichting van het kerkgebouw kun je ‘groen’ denken. Door efficiënt gebruik te maken van beschikbare ruimten, hoef je soms simpelweg minder te bouwen. Bovendien kunnen gemeenten hun pand verhuren, zodat de kerk niet slechts één of twee dagen wordt gebruikt, maar misschien wel een hele week. 

Micha lanceert kerkenpakket: ‘De knop om’

Op zondag 15 oktober staan duizenden kerken wereldwijd stil bij sociale en ecologische gerechtigheid. Met ‘De knop om’ vraagt Micha aandacht voor klimaatverandering en zorg voor de schepping. Het thema van de Micha Zondag is dit jaar geïnspireerd op Psalm 24:1: ‘Van de HEER is de aarde en alles wat daar leeft, de wereld en wie haar bewonen.’

Een kerkenpakket is gratis aan te vragen via Michazondag.nl, en ook bruikbaar op een willekeurige andere zondag in het jaar.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons

Lees ook

'Schoneklerenexpert' Tara Scally enthousiast over 'Genaaid'

duurzaamheid| 'Schoneklerenexpert' Tara Scally enthousiast over 'Genaaid'

Iedere woensdag, 20.25 uur, NPO 3

Bart van Delen

28 November 2018
'Genaaid' met Jennifer Hoffman: waar komt je kleding vandaan?

televisie| 'Genaaid' met Jennifer Hoffman: waar komt je kleding vandaan?

Jonge fashionista's naar Myanmar, woensdag, 20.25 uur, NPO 3

Bart van Delen

14 November 2018
Zwerfinator Dirk Groot

Justice Conference| Dirk raapt afval: 'Niet van een ander, maar vóór een ander'

Zwerfinator Dirk gaat de plastic soep eigenhandig te lijf

Arianne Ramaker