Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

‘Ik laat zien wat ik voel’

in Geloven

Het werk van beeldend kunstenares Anneke Kaai is tevens de uitdrukking van haar droom. Die droom is dan ook groot en valt niet te realiseren in een enkel kunstwerk of zelfs een hele serie. Dat betekent dat ook de verwezenlijking ervan met de jaren groeit.

Deze zomer exposeert Anneke Kaai haar nieuwste serie schilderijen in de Joriskerk in Amersfoort. Het zijn er 22, met als thema: ‘Relaties tot God’. Dat Annekes kunst in een kerk staat opgesteld is een opzettelijke bijzonderheid die alles met haar droom te maken heeft. “Ik wil kerk en kunst bij elkaar brengen. Dat wil zeggen: abstracte kunst. Rembrandt en andere figuratieve schilders zijn inmiddels al wel geaccepteerd in de kerk.”
Anneke geeft lezingen en diapresentaties over haar schilderijen. “Het is heel plezierig om mensen te prikkelen: ‘Kijk nu eens goed, wat zie je eigenlijk, wat kan erachter zitten, wat roept dit bij je op?’ Het wordt me wel eens verweten dat ik mensen teveel bij de hand neem. Kunst vraagt tenslotte om een persoonlijke reflectie, die moet je niet voor een ander invullen. Maar dat deel van de Nederlandse kerk waarin ik me thuis voel, gaat heel onwennig om met abstracte kunst. Ik wil de mensen er vertrouwd mee maken. Je kunt er zo geweldig veel mee uitdrukken en het is prachtig om te zien dat mensen er echt anders tegenaan gaan kijken.”

Zoeken en tasten

“Het begon al op de academie,” gaat Anneke verder. “Dat was trouwens heel wat, dat je als christelijk kind naar de kunstacademie ging. Ik ben m’n ouders er nog steeds dankbaar voor dat het mocht. Daar ging ik de kloof tussen kerk en kunst voelen.” Anneke zoekt de oorzaak van die kloof bij de beeldenstorm. In de protestantse kerken, en zeker in de rechterflank, is door calvinistische soberheid en onder invloed van de Heidelbergse Catechismus een sterke huiver gegroeid tegen uitbeelding in het algemeen. Ook het toneel, de film en de dans lijden daardoor wel wat aan miskenning. Langzaam begon bij Anneke het ideaal te ontstaan om die kloof tussen kerk en kunst die ze was gaan voelen, te overbruggen. “Vanuit mijn geloof vond ik sowieso al, dat ik als kunstenaar de opdracht had om het feit dat het leven zin heeft, in beelden te vangen; om gewoon te laten zien dat er meer is dan we met onze ogen waarnemen en onmiddellijk herkennen.”
Anneke tastte verder naar manieren om dat optimaal te kunnen doen. Na een klassieke, naturalistische leerschool volgde ze een opleiding aan de Rietveldacademie, waar moderne kunst werd gedoceerd, en ze meteen het naturalistisch schilderen even aan de kant moest zetten. Ze maakte de stap van de herkenbaarheid naar de abstractie. “Daar wachtte mij een heel nieuwe ervaring, namelijk dat God ons de bijzondere gave heeft geschonken om tot uitdrukking te brengen wat je voelt, en niet alleen wat je altijd voor je ziet.”
Die ontdekking gaf Anneke de mogelijkheid om haar persoonlijke geloofsbeleving in vormen en kleuren uit te drukken. “Door de abstractie open je een weg om zichtbaar te maken wat er vanbinnen zit. Maar je begrijpt wel, dat daardoor de kloof eerder groter werd dan kleiner.” Om daar iets aan te doen, geeft ze lezingen en zijn er boeken, kaarten en dvd’s te koop van haar series.

‘Relaties tot God’ is haar achtste serie, na: ‘Schepping’, ‘Openbaring’, ‘Tien Geboden’, ‘Credo’, ‘Psalmen’, Vrouwenportretten’, en ‘Bijbelwoorden’.
De reacties op haar series zijn positief. Anneke ervaart dat haar droom zich aan het verwezenlijken is. Mensen ontdekken een nieuwe manier van kijken en worden daardoor getroffen. “Het komt nogal eens voor dat mensen tot tranen toe bewogen worden. De emoties die ik zelf krijg bij de tot standkoming van mijn werk worden dus overgebracht op het publiek. Dat is het mooiste wat een kunstenaar mag ervaren. Maar er komt ook stevige kritiek, hoor. Men vindt dat mijn manier van werken de mensen teveel ‘bij de hand neemt’. Seculiere kunstenaars willen vaak niet herinnerd worden aan thematiek. Nu mag de toeschouwer natuurlijk zelf uitmaken of hij al of niet uitleg wil bij een schilderij. Maar de thematiek van waaruit ik werk, zal ik nooit loslaten. Die geeft nu juist draagkracht, zowel aan mijn werk als aan mijn persoonlijke leven. Het is de kurk waarop ik drijf.”

Scheppen

Wat gebeurt er met een kunstenaar wanneer er een nieuw kunstwerk wordt geschapen? Welke processen spelen zich af in zijn binnenste? Hoe vindt dat scheppingsproces plaats? Anneke hoeft er niet zo lang over na te denken. “Het begint met informatie verzamelen. Ik verdiep me in een Psalm of een bijbelwoord en zoek de betekenissen ervan op. Dan verschijnt er vaak al meteen een voorstelling in mijn hoofd, soms het hele beeld, soms alleen een ruwe basis om op verder te gaan.” Het zijn dus woorden, begrippen, die voor Anneke meteen beelden oproepen, zowel in kleurstelling als compositie. Belangrijk is dat de voorstelling in één keer op doek gebracht wordt. Een schilderij is voor haar geen legpuzzel waarvan alle stukjes precies in elkaar moeten passen. “Het moet eigenlijk meteen raak zijn, spontaan, intuïtief. Dat geeft vaart, kracht en expressie aan het werk. Dat is erg moeilijk, en het lukt niet altijd meteen. Maar dat geeft niet. Is een lijntje niet op z’n plek, dan schilder je er gewoon overheen, laag over laag, kleur over kleur. Je moet het aandurven om alle lijnen en vlakken hun rol te laten spelen in het totaal. Dat maakt het doorleefd.” Met veel verve schildert Anneke haar worsteling in het tot stand komen van een kunstwerk. Hoewel ze weet dat het nooit volmaakt zal zijn, streeft ze toch naar perfectie. “Het geeft pas echt voldoening als het eindresultaat aan mijn gevoelens beantwoordt. Je groeit ook. Als ik nu mijn vroegere werk bekijk, valt het me toch op dat er nu veel meer lef in zit. Dat kun je beschouwen als rijpheid. Het is trouwens hard werken, na het schilderen ben ik echt doodop.”

Inspiratie

“Het geeft een heerlijk dankbaar gevoel om weer een schilderij af te hebben. Kijk, als jij dit koffiekopje op doek wilt dan krijg je dat, gewoon zoals het eruit ziet. Maar zo’n thema staat niet concreet voor je op tafel. Je begint nagenoeg met niets, je moet gaan scheppen vanuit niets. Je bent dus ook niets, moet alles ook maar ontvangen. Zodra je denkt: ‘Ik kan het wel’, gaat alles net even mis. In mijn schilderij ‘Inspiratie’ vind je precies wat ik ervaar als ik schilder: het stelt een geknielde houding voor en openheid naar God. Dat is wat inspiratie voor mij inhoudt. Het is trouwens erg boeiend en verdiepend, die bewustheid dat je deze gave mag ontvangen. God geeft me een gedrevenheid die ook mijn geloof opbouwt. Mijn werk brengt me dichter bij Hem. Dat betekent niet dat alles meteen lukt, maar dat is in het hele leven zo.”

Genade

Een kleinere en recentere droom van Anneke Kaai komt deze zomer eveneens tot leven in de Joriskerk. “Ik loop al tien jaar met het verlangen om letterlijk ‘iets groots’ te maken. Toen ik het bijbelwoord ‘genade’ had uitgebeeld in een vorige serie, ontstond er een verlangen om daar veel meer mee te doen. Dat sloot aan op mijn droom. Nu wist ik al dat het Hebreeuwse woord voor genade zoiets betekent als ‘voorover buigen’. Ik stelde me voor om een enorm groot, langwerpig schilderij te maken. Zo’n doek en dito lijst kun je wel laten fabriceren. Maar om het ‘in het echt’ te verbeelden, is natuurlijk veel mooier. Nou, de koster van deze kerk gaf zijn toestemming. Het resultaat is nu bijna klaar, zoals je ziet.”
Vanuit het hoogste punt van de kerk is een aantal grote lappen textiel als een reuzensluier, die vele meters op de grond doorloopt, neergelaten. “Met de lichte en goudkleurige vlakken verbeeld ik Gods licht dat op de wereld neerdaalt. De rode en blauwe voile laat Gods trouw en liefde zien, een groots en mooi beeld dat zichtbaar wordt in de beurtelings rode en blauwe weerschijn die de stof vertoont. Zie je die twee rode koorden? Die stellen Gods liefde voor, die zich een weg baant door het leven van de mens.” De uitleg voor de andere kleuren laat Anneke aan het voorstellingsvermogen van de toeschouwer over. Het kunstwerk heet: ‘Onuitsprekelijke liefde’.

‘Er zit nu meer lef in mijn schilderijen’

‘Schilderen brengt me dichter bij God’

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons