Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Lezersvraag | Zijn we vrije wezens?

Komen je keuzes voort uit natuurwetten?

“Een tijdje geleden las ik ‘Wij zijn ons brein’ van Dick Swaab. Het is super interessant, maar hij denkt dat onze vrijheid een illusie is. En dat vind ik geen prettig idee. Het lijkt me dramatisch voor een maatschappij. Hoe zit dat?’ Deze vraag van een EO/Geloven-lezer probeert Reinier Sonneveld te beantwoorden.

Het idee dat we uiteindelijk helemaal bepaald worden door natuurwetten is al heel oud, maar is nooit populair geweest. Dat heeft inderdaad te maken met de consequenties die zo’n visie heeft. Want kun je nog wel iemand veroordelen in een rechtbank, als we allemaal eigenlijk ‘ontoerekeningsvatbaar’ zijn? Wordt het niet een zooitje (daar lijk je zelf ook aan te denken) als iedereen denkt dat die geen eigen keuze heeft? Inderdaad blijkt uit onderzoek dat als mensen menen geen of weinig vrije wil te hebben, ze ook asocialer gedrag vertonen.
 
Het idee dat we onvrij zijn, bijt zichzelf ook in de staart. Want kun je nog wel iemand serieus nemen, als zijn mening uiteindelijk volledig uit de natuurwetten opkomt? Wie of wat bepaalt dan nog wat klopt? En kun je Dick Swaab nog wel met recht de auteur noemen van zijn boek? Moeten de natuurwetten niet zijn royalty’s krijgen?
 
Het bekendste onderzoek over vrije wil 
Al zijn de consequenties dan vervelend, misschien is het wel gewoon waar. Nu zijn er inderdaad enkele onderzoeken die suggereren dat Swaab gelijk heeft. Het bekendste is het onderzoek van Benjamin Libet in de jaren ’80. Het wordt een beetje technisch nu, maar zo wordt het snel duidelijk hoe wankel de basis van Swaab is.
 
Libet liet zijn testpersonen op een knop drukken op een moment dat ze zelf bepaalden. Ze moesten tegelijk op een snelle klok kijken om te bepalen wanneer ze precies die keuze maakten om te drukken. Tegelijk mat hij hun breinactiviteit. Wat bleek? Ongeveer een halve seconde voordat ze drukten, nam die breinactiviteit duidelijk toe. En de testpersonen gaven later aan dat ze pas een-vijfde seconde voordat ze drukten, hun keuze hadden gemaakt!
 
Libet trok hier zelf geen grote conclusies uit, maar diverse columnisten (en later ook Swaab) riepen meteen: ons brein maakt dus de beslissing voordat wij dénken dat wij die maken. Dat gebeurt buiten ons bewustzijn om en daarom zijn we niet vrij…
 
Waarom dit onderzoek niet veel zegt
Libets onderzoek is baanbrekend en origineel, maar veel kun je er niet uit concluderen:
 
- Wat zegt die toenemende breinactiviteit nu werkelijk? Betekent het echt dat je hersenen al gekozen hebben? Of bijvoorbeeld alleen dat die informatie verzamelen en je keuze voorsorteren? In een ander onderzoek moesten de testpersonen wachten op een geluid voordat ze hun keuze mochten maken. Toen bleek dat ‘voorsignaal’ elke keer in hun hersenen te verschijnen, of ze nu drukten of niet. Betekent die breinactiviteit dan misschien alleen maar dat onze aandacht stijgt?
 
- We weten niet wanneer de keuze echt is gemaakt. We weten alleen welke tijd de testpersonen uiteindelijk aangaven dat ze zelf gekoppeld hadden aan het besef dat ze beslisten. En daar zitten dus nogal wat onzekerheden. Het duurt even voordat we beseffen dat we iets kiezen, voordat we ons concentreren op die klok, voordat die gegevens van die klok tot ons zijn doorgedrongen en geïnterpreteerd, en voordat we die aan elkaar linken…
 
- Libet onderzocht alleen zeer eenvoudig en vrijwel automatisch gedrag. Toen hij de test aan de proefpersonen uitlegde, hebben die er al een voorstelling van gemaakt in gedachten en vrijwel meteen hebben hun hersenen een patroontje aangelegd dat hun handeling min of meer ‘automatiseerde’, zoals we bijvoorbeeld ook onbewust schakelen in de auto en stappen zetten als we wandelen. Wat zegt zoiets specifieks over of wij als mensen als geheel onvrij zijn?
 
- De beslissing hoeft niet definitief te zijn, zo blijkt uit andere onderzoeken. In die fractie van een seconde tussen je beslissing om te drukken (ongeveer een-vijfde van een seconde ervoor) en het daadwerkelijk drukken, bleken de testpersonen in staat razendsnel (in een-tiende van een seconde) hun keuze terug te draaien en toch niet te drukken! Die toegenomen breinactiviteit een halve seconde ervoor, is dus in elk geval niet een definitief ‘ja’ waar je volledig passief in bent.
 
- Stel je voor dat dit ‘voorsignaal’ toch je onbewuste keuze is – waarom zou dit eigenlijk ook een onvrije keuze zijn? Waarom zou je niet gewoon in vrijheid (maar onbewust) hebben gekozen om op die knop te drukken en werd je alleen wat later van die vrije keuze bewust? Als je iets laat vallen, reageer je ook niet meteen.Er is zoveel wat we ons een fractie van een seconde ‘vertraagd’ pas realiseren.
 
Oftewel…
Ik bespreek hier natuurlijk maar een enkel onderzoek, hoewel dit wel het beroemdste is. Later zijn nog vernuftiger experimenten uitgevoerd, maar allemaal lijden ze aan dezelfde problemen: je bent als onderzoeker in grote mate afhankelijk van wat de testpersonen over hun eigen gedachten verklaren, het verloopt allemaal razendsnel en zeer complex, en slinkende of groeiende breinactiviteiten zijn heel lastig te interpreteren.
 
Voorlopig is er daarom geen enkele reden te denken dat we geen vrije wil hebben. Zoiets wordt voornamelijk beweerd door mensen die tamelijk voorzichtige onderzoeken veel te spectaculair uitleggen en niet de beperkingen van de wetenschap doorhebben. Swaab zelf is een typisch voorbeeld van een begaafd wetenschapper, maar als filosoof ontstijgt hij niet het middelbare school-niveau. 


Auteur: Reinier Sonneveld

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons

Lees ook

Spitten in de Bijbel

Spitten in de Bijbel

Zes archeologische vondsten onder de loep

Gert-Jan Schaap

11-jarig wonderkind wil bewijzen dat God bestaat

11-jarig wonderkind wil bewijzen dat God bestaat

'Albert Einstein en Stephen Hawking hadden het bij het verkeerde eind'

Mirjam Hollebrandse

26 juli 2018
Kunnen wetenschappers bepalen of God bestaat?

Kunnen wetenschappers bepalen of God bestaat?

Geloof is geen kwestie van wetenschap

Marinus de Jong

Annemarie wordt langzaam blind

‘Ik weet niet goed of mijn ziekte een doornenkroon of een lauwerkrans is’