Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Het geheim van Bachs Passionen

in Mediatips

Wat zou Johann Sebastian Bach zelf vinden van de vertalingen van zijn Matthäus en Johannes Passion? En waarom leggen ieder jaar weer zoveel mensen – gelovig én ongelovig – tientallen euro’s neer om ‘de Matthäus’ te bezoeken?

“Die hele Matthäus is een aaneenrijging van juweeltjes,” vindt Kees van Houten, gepensioneerd conservatoriumdocent. Hij is dagelijks bezig met Bach, schrijft boeken over de componist en maakte zelfs een complete studie van de getallensymboliek in Bachs muziek. Daarnaast geeft hij Bach-lezingen en orgelconcerten, waarbij het publiek indien mogelijk rondom het orgel zit en dus precies kan zien wat er gebeurt. “Als je orgel studeert, kom je vanzelf bij Bach terecht; hij is volgens veel kenners de grootste componist die ooit geleefd heeft. De Matthäus Passion hoorde ik voor het eerst toen ik 23 was; een lange zit. Jaren later, toen ik me tijdens mijn orgelstudie verdiepte in de achtergronden, ontdekte ik dat er meer met die muziek aan de hand is. Het zit ’m in de combinatie van het verhaal én de muziek; die spreekt blijkbaar enorm aan, want al die Matthäus-bezoekers gaan niet naar hetzelfde verhaal op de muziek van Georg Philipp Telemann. En misschien dat ongelovigen met een christelijke achtergrond tijdens het luisteren terugdenken aan vroeger? Uiteindelijk blijft het succes een mysterie.”

Meester in de retorica

Van Houten raakt op stoom wanneer hij enkele passages kiest waaruit blijkt hoe Bach tekst en muziek magistraal laat samensmelten. “De muziek bij het Laatste Avondmaal is heel vredig, maar kort daarna volgt de Judaskus; félle dissonanten, valse tonen! Als het goed wordt uitgevoerd, is het alsof je erbij bent. De muziek heeft een hoog operagehalte, je zou erbij kunnen acteren. Kajafas probeert Jezus uit de tent te lokken: ‘Bent U Gods Zoon?’ Hoe Bach die dreigende toon van Kajafas op muziek zet... En dan dat koninklijke antwoord van Jezus – du sagest’s – práchtig! En dan weer die reactie van Kajafas: Er hat Gott gelästert!
Bach was een meester in de retorica, in het uitdrukken van een verhaal op muziek; de manier waarop hij de angst in de hof van Getsemane laat doorklinken als Christus Meine Seele ist betrübt zingt...”

Bach verbindt bewust de betekenis van ieder woord met een daarbij passende klank van de muziek. Daarom vindt Van Houten een vertaling eigenlijk niet kunnen – zeker niet zo’n vrije vertaling als die van Jan Rot. “De langgerekte ‘a’ in Erbarme dich koos Bach bewust. Vertalers stellen dat het verhaal in je moedertaal dichterbij kan komen, maar de gemiddelde Nederlander begrijpt het Duits prima."

Perfecte kruisstructuur

Wie de Matthäus Passion ten volle wil ervaren, zal er helemaal in moeten duiken, stelt Van Houten. Zo ontdekte hij zelf dat Bach “een fenomenale kruisstructuur” in de Matthäus heeft verwerkt, iets waar volgens hem alle kenners het over eens zijn. “Dirigent en Bach-kenner Hans Brandts Buys beschreef deze structuur in 1950 als eerste, ik heb zijn theorie later verfijnd. Die kruisstructuur past bij Bach, want hij hield van symboliek, getallen en symmetrie; zelfs ratio en emotie zijn bij hem volmaakt in balans. In de kruisstructuur zien we dat de Matthäus uit twee delen bestaat; vroeger zat daartussendoor een preek, tegenwoordig een pauze. Deel 1 – de dwarsbalk van het kruis – duurt veel korter dan deel 2. Precies in het midden van dit eerste deel heeft Bach de voorspelling van de verloochening aangebracht. Wanneer je het langere tweede deel ziet als de staande balk, en die zó over het eerste deel heen legt dat het moment van de daadwerkelijke verloochening samenvalt met de voorspelling, ontstaat een perfecte kruisstructuur. Bach wilde Petrus blijkbaar centraal stellen. Petrus staat symbool voor de onvolmaakte mens die Jezus voortdurend verloochent. In Petrus’ berouw in de aria Erbarme dich kunnen veel mensen zich herkennen: hoe zou ik het er afgebracht hebben? In mijn lezingen wordt het op dat moment altijd even stil. Het is een ongelooflijk actueel thema over het menselijk geweten. Ook Bach identificeerde zich met Petrus. Net zo goed is Jezus voor mij een geweldig voorbeeld; hoe Hij tot aan het eind trouw bleef aan Zijn idealen en aan Zichzelf, terwijl Hij door iedereen in de steek werd gelaten.”

Op slag verliefd

Toen pianist, organist, dirigent en docent Marcel den Dulk de Johannes Passion voor het eerst hoorde, was hij op slag verliefd. Al snel begon hij aan een Nederlandse vertaling, zodat iedereen het stuk zo intiem mogelijk zou kunnen beleven. “Ik kan tegen mijn vrouw ‘ik hou van jou’ zeggen, maar het maakt alles uit hóe ik dat zeg. Al weet je wat de Duitse woorden betekenen, de nuanceverschillen pik je niet zomaar op, terwijl Bach daar juist mee speelt; soms laat hij de muziek de woorden overstemmen. Op zo’n moment grijp je – als je een Duitse uitvoering luistert – al snel naar een tekstboekje, maar dan mis je de clou! Bach bepaalt met zijn muziek wat je wel en niet hoeft te verstaan.”

Men zat in zak en as

De Johannes Passion is twee keer zo kort als de Matthäus, en inhoudelijk zijn beide ‘Passionen’ zelfs tegenpolen. Den Dulk: “De Johannes begint met een lofzang en eindigt met het leven na de dood, terwijl de Matthäus van kaft tot kaft een treurzang is vanwege Jezus’ sterven: het begint met Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen, en eindigt met Wir setzen uns mit Tränen nieder. Je moet de Matthäus in de Oosterse cultuur plaatsen; wie toen treurde, deed dat in grote groepen, men zat in zak en as.
In de twintig jaar waarin Bach met zijn Johannes Passion bezig was, overkwam hem de grootst mogelijke ellende, zoals het overlijden van zijn vrouw en drie van zijn kinderen. Gek genoeg zit de Johannes Passion vol licht. Dat lijkt een tegenreactie te zijn: het leven gaat door, ook na alles wat je overkomt. Zonder de Johannes is je leven niet compleet, maar dat geldt ook voor de Matthäus. Ja, rouw verdient een belangrijke plek, maar daar stopt het niet mee.”

Zeven weken naast haar bed

Vier jaar geleden kwam de dochter van Den Dulk onder een vrachtauto. Ze liep onherstelbare beschadigingen op, maar het is een wonder dat ze het heeft overleefd. “De klappen die we in die periode kregen, deden me aan het leven van Bach denken. Je mag opstandig worden, net als Bach tekeer kon gaan in zijn Matthäus – Sind Blitze, sind Donner in Wolken verschwunden? – maar waarom-vragen kunnen een valkuil worden. In de Johannes zoekt Bach vanuit zijn geloof naar de positieve kracht van het paasverhaal. In de zeven weken dat ik naast het bed van mijn dochter zat, hield ik mezelf staande door in de partituur van de Johannes te duiken. Die gebeurtenis heeft de intensiteit van mijn vertaling sterk beïnvloed.

Volgens mij was Bachs bedoeling: recht- streeks contact op emotioneel niveau tussen de componist en zijn publiek. Daarom heb ik mijn vertaling – met zeven Bijbelvertalingen bij de hand – zingend gemaakt, zodat ik direct kon zien of de impact in het Nederlands even groot was. Gelukkig hoor ik vaak van zowel publiek als musici dat de Nederlandse versie van de Johannes hen voor het eerst écht raakte.”

Lees en luister meer op Keesvanhouten.nl en Nederlandsejohannes.nl


Tekst: Wilfred Hermans
Beeld: Studio Vandaar
Bron: Visie 2014, nr. 15

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons