Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

FILMBLOG | Waar kwam ‘het kwaad’ vandaan?

Joods-Duitse intellectueel zoekt na Tweede Wereldoorlog de oorsprong van het kwaad

Hannah Arendt is een Joods-Duitse intellectueel die aan het begin van de Tweede Wereldoorlog naar Amerika vlucht. Begin jaren ’60 woont ze in Jeruzalem de rechtszaak tegen Nazi-kopstuk Adolf Eichmann bij en schrijft naar aanleiding daarvan een controversiële rapportage: ‘De banaliteit van het Kwaad’. De film 'Hannah Arendt' vertelt haar verhaal.

Antisemitisme lijkt een onuitroeibaar kwaad. Antisemitisme komt uit alle hoeken, is van alle tijden. Het is zo oud als het Joodse volk zelf, kijk maar naar Exodus, naar de farao die alle Joodse jongetjes liet verdrinken. Vanaf het allereerste begin dat je van een volk van God kan spreken, en door alle tijden heen, lijkt een transhistorische kracht het op dit volk te hebben voorzien. Geen gemakkelijke vraag dus, waar Hannah Arendt zich in vastbijt en waarin de film je meetrekt.

Ophef

Arendts bevindingen zorgen voor ophef. Die worden veroorzaakt, doordat ze schrijft dat Eichmann simpelweg een bureaucraat was die bevelen opvolgde. Een grijze muis. Het moderne kwaad zat volgens Arendt in de totalitaire machine, in het feit dat we individueel afstand doen van onze eigen verantwoordelijkheid. Ze beweert ook dat sommige Joodse leiders onderdeel van die machine waren en zich niet genoeg hadden verzet.

Velen denken dat Arendt durft te beweren dat de Joden zelf medeverantwoordelijk zijn voor de Holocaust. Maar Arendt bedoelt dat iedereen - dader en slachtoffer - een radertje in de machine was. Iedereen ging mee met de stroom, met de structuren van de totalitaire staat waarin niemand meer autonoom verantwoordelijk was. Je kon er toch niets tegen doen als eenling.

Haar analyse strijkt tegen vele haren in. Naast haar redeneringen over de Joodse leiders zien mensen Eichmann liever als een monster, fundamenteel anders dan wij. Maar Arendt haalt hem uit die gemakkelijke categorie en moet dat bekopen met vele bedreigingen.

Overlijdensbericht

Heeft Arendt gelijk? Was Eichmann eigenlijk heel gewoon? De film besluit met de mededeling dat Arendt de rest van haar leven bezig bleef met het probleem van het kwaad. Dat bleef bij me hangen. Of ze in God gelooft weet ik niet, maar in haar overlijdensbericht staat: ‘no religious affiliation’ (geen religieuze overtuiging, red.). Kun je het Kwaad analyseren zonder God?

Schreeuw
Het argument dat God niet zou kunnen bestaan vanwege al het lijden in de wereld (en Auschwitz is daar het ultieme voorbeeld van) is bekend. Maar je kunt dat ook omdraaien: omdat er lijden is moet God bestaan. Lijden is een schreeuw dat het anders moet, dat deze manier van leven fundamenteel fout is. We voelen het en tasten naar een manier van leven die we herkennen als goed. Iedereen zoekt ernaar. Waar halen we dat idee vandaan?

Als we hier per ongeluk zijn gekomen dan bestaat er geen ontwerp, geen goed of slecht, geen bestemming. Maar lijden wijst naar een verloren blauwdruk. Omdat er lijden is moet er een God zijn.

Auteur: Geert Heetebrij

Geschreven door:

Geert Heetebrij

Nederlandse Amerikaan, scriptschrijver en producer

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons