Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop Icon--girl Icon--boy Icon--cross

Veel geloofsverwijzingen op Filmfestival Rotterdam

...maar geloof kan op weinig sympathie van de makers rekenen

EO-Redacteur KlaasJan Baas zocht naar vingerwijzingen naar boven op het Internationale FilmFestival Rotterdam (IFFR), maar vond vooral veel donkerte in de bioscoopzalen.

 "O, u wilt een recensie over 'Paradies: Glaube' schrijven. Voor de EO? Wacht even dan stuur ik u een overzicht van alle 'geloofsfilms' op het Internationale FilmFestival Rotterdam (IFFR)." Niet veel later vond ik een keurig A4tje in mijn mailbox met vier films die expliciet naar het christelijk geloof verwijzen.

The Voice of Rotterdam
Ik heb ze all vier bezocht, en nog een vijfde om de wachttijd tussen twee films in te overbruggen. En misschien zette die vijfde me nog wel het meest aan het denken. Het was de première van The Voice of Rotterdam, een documentaire van Hans Heijnen over Lee Towers. Een verhaal over de volkszanger die met evenveel passie voor een tjokvol Ahoy zingt als op het bescheiden verjaardagsfeestje van een man met Down-syndroom.
Een rode lijn door de film is jeugd van Lee Towers in Bolnes. Een jeugd waarin hij strikt christelijk wordt opgevoed, al gaat hij nooit naar de kerk. "Er was geen kerk streng genoeg voor ons. Net als in het boek De eeuw van mijn vader van Geert Mak hadden we huiskamerdiensten. Precies eender." [Waarschijnlijk doelt Lee hier op Knielen op een bed violen van Jan Siebelink - red.] Hij werd opgevoed met angst voor God en vreesde door hemels vuur getroffen te zullen worden als hij zou fietsen op zondag of als hij de bioscoop binnen zou gaan. Toen hij rond zijn twaalfde voorzichtig over die drempels stapte terwijl Gods toorn uitbleef, was dat het begin van zijn afscheid van God.
Zoals dat gaat bij een première werd de film ingeleid op het podium. Tijdens dat voorwoord van een omroepbaas van de NTR (die de film gaat uitzenden op 2e pinksterdag) viel de term 'verstikkend christelijk milieu' als één van de thema's in de documentaire. En terecht. Zo werd er door Lee's ouders neergekeken op de stap die hij maakte naar de artiestenwereld. In de gesprekken met zijn vrouw Laura krijgt dat nog meer accent: "Ik ben vrijgemaakt-gereformeerd opgevoed, artikel 31. Ik kan dus goed meevoelen met de strenge jeugd van Lee. Ik heb het van me afgegooid toen ik op kamers ging. Ik voelde me bevrijd. Misschien sloeg ik wel door naar de andere kant."

Éden
Een speelfilm uit de arme wijken van Rio de Janeiro. Een zwangere alleenstaande en wanhopige vrouw vindt aansluiting bij de charismatische pinkstergemeente Church of Éden. De leider is een intimiderende en narcisitsche man, die schreeuwende preken houdt onder ogen van zijn eigen portret. Maar ik erger me onbewust nog meer aan zijn trouwe vazal; een lid van de gemeente die niet wijkt van de zijde en ja en amen knikt. Je kunt op twee manieren naar die pinksterkerken in Brazilïe kijken. Weliswaar maken ze veel fouten, zijn ze manipulerend en hypocriet - aan de andere kant zíjn ze er wel voor die vrouw in een moeilijke levensfase. Ze zoeken haar op, bieden haar structuur en praktische ondersteuning. Ik weet niet of de gemiddelde kijker daar voor open staat: aan de sfeer in de zaal merk ik dat er vooral neerbuigend en lacherig op de kerk en haar voorganger gereageerd wordt.

Annunciation
Een korte film van 33 minuten van de Finse regisseur Eija-Liisa Ahtila heeft als ondertitel "What is the nature of a miracle?" - oftewel: hoe moeten we een wonder duiden? Hoe verhoudt zich iets onbegrijpelijks tot de werkelijkheid, de fantasie of een andere dimensie? De maakster geeft dit vorm door de aankondiging van de geboorte van Jezus door Gabriël aan Maria (de 'Annunciatie') te laten bespreken en naspelen door een groep vrouwen van middelbare leeftijd. In de speelfilm (het is geen documentaire, al doet het daar aan denken) zien we hoe de vrouwen worden benaderd voor de rollen, met elkaar in gesprek gaan over hoe ze dat gaan uitbeelden en wat ze van de gebeurtenis vinden. Hoe kijken ze aan tegen de conceptie door de Geest van God? Geloven ze in de maagdelijke geboorte? Het levert een wonderlijke en hilarische film op. Toch blijft een beeld hangen van een mooi cultureel verhaal uit het verleden dat ons kan inspireren en waar we om kunnen lachen - maar dat toch niet zo gebeurd is.

Paradies: Glaube
Glaube (geloof) is deel twee van een trilogie over geloof, hoop en liefde van de Oostenrijkse filmmaker Ulrich Seidl. Deze film trok mijn aandacht nadat vorige maand de grote landelijke dagbladen stuk voor stuk lovend schreven over Paradies: Liebe. Volgende week (8 februari) gaat ook het derde deel Hoffnung in première op het Filmfestival van Berlijn. In dit drieluik komen respectievelijk twee zussen en één van hun dochters aan bod op de plek waar ze het paradijs menen gevonden te hebben. Glaube gaat over de Rooms-Katholieke Anna-Maria van begin vijftig, die haar heil gevonden heeft in haar relatie met Jezus. Ze doet alles voor hem. Ze gaat de deuren af om mensen met kracht te overtuigen. Ze kastijdt zichzelf doorhaar eigen rug te geselen of door op haar knieën door het huis te gaan. Ze praat en ze zoent met een foto van Jezus voor ze gaat slapen. Wekelijks komt de gebedsgroep 'Legio Herz Jesu' bij haar thuis, waar ze zwijmelend kijkend naar een Jezus-beeld bidden dat spoedig heel Oostenrijk terug zal keren naar de Katholieke kerk. De zaal ligt in een deuk…

Christendom vs. Islam
De film verandert van karakter als Anna-Maria's man na jaren afwezigheid thuis komt. Het blijkt een moslimman van Egyptische komaf te zijn. In Anna-Maria's leven is er echter geen ruimte voor een man naast Jezus. Laat staan voor een moslim. Haar man zit in een rolstoel - hij heeft haar nodig en stelt zich aanvankelijk soepel op. Als echter duidelijk wordt dat hij niet bij haar in bed mag slapen omdat Jezus zijn plaats inneemt, komt er langzaamaan oorlog in huis. Uiteindelijk slaat de man met zijn stok vanuit de rolstoel zelfs alle kruisbeelden van de muur, vervangt de foto van Jezus naast het bed voor hun trouwfoto en hangt een groot schilderij op de Ka'aba in Mekka.
Is het een metafoor voor de strijd die er is tussen christendom en Islam? Het lijkt er veel op. Het christendom was er eerst; fanatiek wervend en alle terreinen van het leven beheersend. Later kwam de Islam - aanvankelijk vredelievend en in een rolstoel om de achterstand te markeren. Uitgelokt door het allesoverheersende westerse christendom - de kruistochten, en in de afgelopen eeuw de diepgewortelde christelijke normen en waarden - moest de Islam echter wel reageren. De filmmaker lijkt te willen zeggen: Al gaat het er af en toe heftig aan toe - het is uit liefde. Want horen christendom en Islam niet bij elkaar, zoals man en vrouw bij elkaar horen?

Su Re: Jezus in spijkerbroek
The Passion of the Christ van Mel Gibson, daar deed Su Re mij nog het meest aan denken. Vervreemdend en indrukwekkend. Het lijdensverhaal van Christus, maar dan gesitueerd in het ruige berglandschap van Sardinië met dreigende wolkenluchten en een onstuimige wind. De personages dragen een mix van eigentijdse en middeleeuwse, vooral donkere kleding. Als Jezus zijn donkere mantel uit doet om gegeseld te worden, blijkt hij een spijkerbroek aan te hebben. Maar dat doet niet blasfemisch aan: het maakt het verhaal juist sterker. Het komt dichterbij dan een gelikte verkleedpartij waarbij alles zo authentiek mogelijk moet lijken. De focus wordt daardoor verlegd van de entourage naar de intensiteit van het lijden zelf. Bovendien wordt zo een aantal overbekende scènes verfrist en van een nieuwe laag voorzien. Of de maker dat ook allemaal zo bedoeld heeft, is de vraag. In de paar vragen die ik hem na de film kon stellen gaf hij aan dat hij voor dit decor heeft gekozen in navolging van oude meesters. Schilders door de eeuwen heen lieten bijbelse taferelen afspelen in een bekend of inspirerend landschap. Historische waarheid was niet van belang. Ook de bijbelse personages werden geschilderd in een mengelmoes van eigentijdse kleding en vermeende 'bijbelse' kledij. 

Cast van Christus
Volgens de regisseur is er ook niet één objectieve waarheid: de vier evangelisten verschillen behoorlijk elkaar. Het verhaal wordt bepaald door het perspectief en belang van de schrijver. Toch is de maker er in geslaagd te voorkomen dat het daarmee een onverschillige postmoderne film wordt. Er is gekozen voor soberheid, rauwheid en een cameravoering die zoekend is in uitsnede en scherpstelling. Daarmee word ik zelf ook onderdeel van het verhaal. 
De Christusfiguur komt wat sullig over. Hij is sloom en wel erg zwijgzaam. Het is een bewuste keuze om van Jezus een anti-held te maken, vertelt de regisseur me. Hij wil niet alleen contrasteren met het bestaande aanbod, maar heeft daar ook bijbelse gronden voor. In Jesaja 53:2 wordt geprofeteerd over de messias: ,,Onopvallend was zijn uiterlijk, hij miste iedere schoonheid, zijn aanblik kon ons niet bekoren", citeert de filmmaker. Er zijn maar weinig kunstenaars die zich iets van deze deze tekst hebben aangetrokken.

Oproep: word filmmaker!
Vijf films over geloof op het Rotterdamse filmfestival hebben me ervan overtuigd dat dit nog maar een fractie is van de verwijzingen naar spiritualiteit en geloof in de filmwereld. Een film waar ik 'toevallig' heen ging (The Voice of Rotterdam) bleek al bol te staan van geloofsverwijzingen. En dat is ook logisch: de mens zal altijd zoeken naar het waarom van dit bestaan. Filosofie en kunst, en misschien wel bij uitstek film, zijn uitermate geschikte voertuigen om daarover na te denken.
Dat maakt het belangrijk dat christenen volop actief zijn in die sector. Veel bestaande filmmakers hebben de behoefte om het christendom neer te zetten als een oplossing uit het verleden - of als een stel hypocriete fanatiekelingen. 
We moeten ook naar onszelf kijken: waar hebben we het er naar gemaakt dat men christenen zo wil neerzetten? Er zit altijd minimaal een kern van waarheid in die beelden. Maar niet alleen daar bij blijven - het is ook nodig dat er een ander beeld tegenover gezet wordt. Door ons eigen leven én door kwaliteitskunst uit eigen kring.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons

Lees ook

Religie en zingeving doen er wél toe

Religie en zingeving doen er wél toe

Hoe de seculiere NPO achter de feiten aanloopt

Rachèl Koopman

7 juli 2018
5 tips voor christenen tijdens ramadan

5 tips voor christenen tijdens ramadan

Wat kunnen christenen voor moslims betekenen?

18 mei 2018
Nieuwe online cursus over religie en geweld

Nieuwe online cursus over religie en geweld

Wat is de relatie tussen geloof en geweld?

9 mei 2018

Annemarie wordt langzaam blind

‘Ik weet niet goed of mijn ziekte een doornenkroon of een lauwerkrans is’