Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Herman Paul: 'Secularisatie is niet onomkeerbaar'

in Geloven

Hij zet zich fel af tegen het idee dat secularisatie een onomkeerbaar noodlot is. Hoogleraar Herman Paul (34) wil juist naar de kansen en uitdagingen van de kerkelijke krimp kijken. "Liever in een café met een gemeente die leeft, dan opgesloten in een prachtig gebouw."

Als kersverse hoogleraar secularisatiestudies in Groningen (zie kader) mag Herman Paul zich één dag per week bezighouden met secularisatie. "Veel te weinig," lacht hij. "Het is een enorm breed onderwerp." De andere vier dagen is hij hoogleraar geschiedfilosofie in Leiden. "Ik denk na over de manier waarop mensen met hun verleden omgaan," legt hij uit. "Wat voor lessen proberen ze eruit te halen? En hoe plaatsen zij zichzelf tegenover dat verleden?"

Monster

Kijkend naar zijn eigen geschiedenis, begrijpt Paul wel waarom hij juist onderzoek is gaan doen naar secularisatie. "Als tiener zat ik in een oude, hervormde dorpskerk waar klassieke religieuze taal werd gesproken. We zongen er oude psalmen en symboliek van vroeger speelde een hoofdrol. Daar stelde ik toen al vragen bij. Waarom zijn we kerk op deze manier? Was het vroeger beter dan nu? Moeten we dit updaten naar eigentijds Nederlands?"
Het tekent de hoogleraar. Hij formuleert bedaard, nadenkend en stelt – nog steeds – liever vragen dan dat hij met stevige antwoorden op de proppen komt. "In mijn jeugd hoorde ik vaak over secularisatie preken. In de trant van: 'Vroeger, toen de kerken vol zaten, was het beter.' Er werd over secularisatie gesproken als was het een monster, een onontkoombaar gevaar. Nu hoor ik zulke verhalen ook nog. Dan wordt de historicus in mij wakker. Dit is interessant! Mensen pakken een hele ingewikkelde zaak – het geloof in Nederland – en plakken daar het etiket 'secularisatie' op. Een eenvoudige uitleg voor een complex vraagstuk; dat maakt de situatie overzichtelijk."

Pepermuntrolletje

Zo simpel is het zeker niet, stelt de hoogleraar. "Ja, de kerken zijn kleiner. Het kan pijnlijk zijn om al die lege stoelen te zien. Ook ik heb vrienden die ooit trouwe kerkgangers waren, maar nu niet meer geloven. Maar ik leg de focus graag anders. Volgens mij gaat secularisatie over de vraag waarom jij 's ochtends zo lang voor de spiegel staat. Of waarom jij graag je auto poetst op zaterdag. Waar gaat je hart naar uit? Als we eerlijk zijn, merken we dat we zélf ook op allerlei punten geseculariseerd zijn. We zijn er met huid en haar bij betrokken, en zitten als vaste kerkbezoekers helemaal niet aan de veilige kant van de streep. Je kunt keurig netjes je pepermuntrolletje doorgeven, maar vanbinnen volledig geseculariseerd zijn."
Herman Paul herkent dat risico ook in zijn eigen leven. "Ik werk in een academische omgeving, waar status ontzettend belangrijk is. Natuurlijk doet dat iets met mij. Het is verleidelijk om jezelf op de kaart te zetten en de goede wetenschapper uit te hangen. Als ik in de kerkdienst op zondag niks hoor over die valkuilen van maandag, gaat het fout. Dan gaan mijn geloof en mijn dagelijks leven uit elkaar lopen. Zo kan ík seculariseren."

Bakstenen

Secularisatie is dus geen onomkeerbaar noodlot ("dat lijkt mij een heel onchristelijk begrip"), maar een uitdaging voor de kerk. "Als wij ons af gaan vragen wat God ons wil leren in deze omstandigheden, kan secularisatie een les worden. We moeten onszelf spannende vragen durven te stellen. Wat heeft de leegloop van kerken te maken met ons comfort? Met onze sterke neiging om alles te plannen, in projecten te stoppen en beheersbaar te houden? Misschien worden we uitgenodigd om te leven in omstandigheden die we zelf niet hebben uitgezocht, maar waarin we onszelf wel kunnen oefenen in nederigheid, ootmoed en afhankelijkheid."
Een situatie die Paul herkent in zijn eigen gemeente, de hervormde Marekerk in Leiden. "We zitten in een proces van allerlei bezuinigingen. Onze gebouwen en predikantsplaats staan onder druk. Dat is natuurlijk niet fijn, en daar maken mensen zich grote zorgen over. We hebben allemaal de neiging om vast te houden aan ons prachtige 17e-eeuwse gebouw en onze fulltime wijkpredikant. Maar staan we ook open voor andere wegen dan die waaraan we zo gehecht en gewend zijn? Hoe kunnen we kerk zijn, als we misschien wel uit ons schitterende gebouw moeten en onze predikant parttime moet gaan werken?
Zo dwingt secularisatie ons stil te staan bij de kern van ons geloof en waar wij als kerk voor staan. Volgens mij is dat een uitnodigend leven met God. Mooie bakstenen, waardevolle liederen en een predikant kunnen daarbij helpen, maar zijn niet het doel. Ik kom veel liever samen in een schoolgebouw of café met een gemeente die leeft vanuit het geloof en haar omgeving opzoekt, dan dat ik opgesloten zit in een prachtig gebouw. Deze situatie leert ons creatief te denken."

Schandalig

Als historicus kijkt hij – uiteraard – naar het verleden. En wat blijkt? De kerk is vaker een kleine minderheid geweest. "Wat dat betreft, was de situatie in Nederland echt bijzonder. Zaken als christelijke scholen, christelijke partijen en al die andere verworvenheden zijn ongeëvenaard. Het kan ons helpen om te beseffen dat er maar weinig landen en tijden zijn geweest waar het christendom zo dominant was."
We kunnen iets leren van die kleine kerk, gelooft hij. "De vroegchristelijke kerk gooide allerlei heilige huisjes omver. Ineens mochten mannen en vrouwen samen bijeenkomsten bijwonen, zaten heren en slaven aan één avondmaalstafel. Dat was in die tijd schandalig. In onze tijd moeten we leren ook zo tegendraads te zijn. Wij willen een gemeenschap vormen, waarin we uit liefde en betrokkenheid met elkaar leven. Dat staat haaks op onze competitieve samenleving met haar markteconomie en eigen rechten."

Zwaarmoedig

Herman Paul, die missionair ouderling is in de Marekerk, hoopt dat mensen zó naar de kerk kijken. "Ik ontdek dat mensen soms verrast zijn. Er is nog iets anders dan 'ieder voor zich'; er is nota bene een gemeenschap waarbij je mag aanschuiven. Waar je niet loon naar werken krijgt, maar waar mensen elkaar vergeven en opnieuw mogen beginnen. Ik hoop, verlang en geloof dat we als kerk zo'n gemeenschap mogen vormen."
Er is nog een les die hij graag uit het verleden trekt: de les van Augustinus (354-430 na Chr.). Deze kerkvader leefde in de tijd dat het Romeinse Rijk instortte. Veel christenen vonden dat lastig: het Romeinse Rijk was sinds keizer Constantijn de Grote grotendeels christelijk, en werd nu geplunderd door de Visgothen. Paul: "Augustinus realiseerde zich dat het helemaal niet voorbij is met de kerk. Die stond niet gelijk aan het Romeinse Rijk: er is toekomst. De kerk is van God, niet van deze wereld. Hij gaat door met Zijn gemeente. Ook nu vinden veel mensen het lastig om afscheid te nemen van het christelijke continent Europa. In een zwaarmoedige bui kunnen we denken dat het einde van het Europese christendom in zicht is. Dan hebben we Augustinus nodig. Hij helpt ons te herinneren dat we de kerk en de historische situatie nooit door elkaar moeten halen. God leidt de geschiedenis, Hij verandert mensenlevens – ook nu nog."


Tekst: Pieter-Jan Rodenburg
Beeld: Ruben Timman

Herman Paul kort

Sinds september bekleedt dr. Herman Paul (1978) de bijzondere leerstoel secularisatiestudies aan de Rijksuniversiteit Groningen. PKN-zendingsorganisaties IZB en GZB willen met deze leerstoel onderzoek doen naar secularisatie in West-Europa. Daarmee is hij terug op de universiteit waar hij geschiedenis, wijsbegeerte en journalistiek studeerde. Sinds 2007 doceert dr. Paul historiografie en geschiedfilosofie aan de Universiteit Leiden. Hij publiceerde verschillende boeken op het raakvlak van geschiedenis en theologie.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons

Lees ook

Durven we in de kerk nog te bidden voor onze zieken?

Durven we in de kerk nog te bidden voor onze zieken?

Angst voor boetes door nieuwe privacy-wet

Miriam Duijf

55 redenen waarom vrouwen moeten (s)preken

55 redenen waarom vrouwen moeten (s)preken

'Omdat een van de beste preken ooit van een vrouw was'

Mirjam Hollebrandse

Friese kerken nu ook online te bekijken

Friese kerken nu ook online te bekijken

Foto's en video's van kerken bij elkaar op één site

kerk 5 juli 2018

Annemarie wordt langzaam blind

‘Ik weet niet goed of mijn ziekte een doornenkroon of een lauwerkrans is’