Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Hoe ons brein ons voor de gek houdt

Scheidslijn tussen fantasie en werkelijkheid flinterdun

in Geloven

“Er zit een kabouter op je schouder!” Dit zal maar – in alle ernst – tegen je worden gezegd. De jonge, internationaal succesvolle hersenonderzoeker prof. André Aleman overkwam het jaren geleden tijdens z’n stage. Extreem? Wees gewaarschuwd: ook ‘normale’ mensen worden vaak beentje gelicht door hun eigen brein.

Tijdens een jachtpartij zag voormalig vice-president van Amerika Dick Cheney z’n goede vriend aan voor een fazant en schoot hem per abuis neer. Een illustratie van het feit dat onze grijze cellen soms een loopje met ons nemen, waardoor we dingen zien, horen en denken die er niet zijn (gelukkig liep het overigens goed af met de ‘fazant’ in kwestie).

Pistool

Of we het leuk vinden of niet, de scheidslijn tussen fantasie en werkelijkheid is op de keper beschouwd vaak flinterdun. En helaas vliegen hersens soms gierend uit de bocht, wanneer mensen het contact met de realiteit volledig kwijtraken. Zoals in het geval van de man die hoofden zonder lichaam van een helling af zag rollen, terwijl zij hem uitmaakten voor rotte vis. Of degene die de kabouter op de schouder van André Aleman zag tijdens het invullen van een vragenlijst; hij stond plotseling op en begon wild om zich heen te schieten met zijn vingers als pistool.
Prof. Aleman (“zeg maar André”) beschrijft deze en andere kwesties in zijn nieuwe boek Hersenspinsels. Inmiddels doet hij al ruim vijftien jaar onderzoek naar wanen en hallucinaties, en dus naar de werking van het zeer complexe lichaamsdeel onder ons schedeldak. Een van zijn specialismen is schizofrenie en daarmee samenhangende stoornissen, zoals hallucinaties.
In zijn populair-wetenschappelijke boek, dat begin februari van de persen rolde, maakt hij de balans op van zijn jarenlange hersenonderzoek. De conclusie? “Wanen en hallucinaties liggen vaak in het verlengde van vergissingen die door iedereen worden gemaakt. Ik probeer daarom duidelijk te maken dat ‘enge’ fenomenen als wanen en hallucinaties heel wat dichter bij ons staan dan je zou denken. Bij psychologen is dit idee gelukkig al ingeburgerd, maar nog niet bij het brede publiek. Daarom hoop ik dat Hersenspinsels ertoe bijdraagt dat psychiatrische patiënten minder last hebben van stigmatisering, alsof zij minderwaardige mensen zijn. Zij staan in feite heel dicht bij ons. Dat wil ik via alledaagse, herkenbare voorbeelden aantonen. We dénken dat we de werkelijkheid waarnemen zoals zij is, maar in de praktijk – en uit wetenschappelijk onderzoek – blijkt dat we veel níet zien. Wat we wél zien, bekijken we door de bril van onze ervaringen, wensen, gevoelens en verwachtingen.”

Vastgebonden

Een van de mogelijke gevolgen van dit laatste is dat we te snel conclusies trekken. “Dit gebeurt érg veel, bijvoorbeeld bij schizofreniepatiënten, maar ook in de politiek en de media,” vertelt Aleman. “Rond de Brandon-kwestie (in het nieuws gebracht door het tv-programma Uitgesproken EO, red.) in ‘s Heeren Loo heb ik me daar behoorlijk aan geërgerd. Ik ken Brandon niet, dus ik doe geen uitspraak over deze jongen. Dat is juist ook mijn punt. Politici hadden er een dag na die bewuste EO-uitzending allerlei oordelen over, terwijl ik dacht: ‘Misschien moet je allereerst weten waarom die jongen is vastgebonden.’ Een PvdA’er met de felste kritiek zei dat ze 25 jaar in de jeugdzorg had gewerkt. Het was nog nooit nodig geweest om iemand vast te binden, dús was het hier evenmin nodig. Dat is een vreemde redenering! Misschien zijn er inderdaad fouten gemaakt, maar dat moet eerst worden uitgezocht. Heel snel concluderen, zonder dat alle informatie beschikbaar is, is een valkuil in ons denken. Natuurlijk is dit slechts één voorbeeld. Ik denk dat veel mensen zich nauwelijks realiseren hoe vaak zoiets gebeurt. Een ander voorbeeld is ongegronde achterdocht, in bedrijven of relaties. Mensen koesteren een bepaalde achterdocht jegens anderen; naar achteraf blijkt volkomen ten onrechte. Maar ondertussen heeft dit wel de samenwerking op de werkvloer, of een relatie een stuk stroever gemaakt, terwijl dit nergens voor nodig was.”

N.a.v. ‘Hersenspinsels – Waarom we dingen zien, horen en denken die er niet zijn’, André Aleman, Atlas, 208 blz., € 19,95, ISBN 9789045017266.

Wie is André Aleman?

André Aleman (1975), getrouwd en vader van vijf kinderen, is hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie aan het Universitair Medisch Centrum Groningen en wetenschappelijk directeur van het BCN-Neuro-imaging Center. Zijn onderzoek richt zich op het begrijpen en verklaren van psychiatrische stoornissen van de waarneming, zoals hallucinaties bij schizofrenie. Verder brengt hij in kaart welke hersenfuncties betrokken zijn bij het waarnemen en hanteren van emoties, zowel bij schizofrenie als depressies. Prof. Aleman is belijdend lid van de Gereformeerde Gemeenten.

‘Stemmen horen’: demonische beïnvloeding?

Prof. Aleman: “Dit vind ik een moeilijk onderwerp; het is sowieso lastig om daar als wetenschapper over te spreken, omdat het buiten de wetenschap – die zich op meetbare dingen richt – valt. Als christen erken ik het bestaan van kwade machten. Die kunnen in allerlei dingen tot uitdrukking komen. Met name als iets zelfdestructief (zelfvernietigend, red.) is, mag je het mijns inziens een kwade macht noemen. Bij zeventig procent van de schizofreniepatiënten is er sprake van het horen van stemmen. Als iemand stemmen hoort die aanzetten tot zelfmoord, kan ik dat als christen interpreteren als een kwade macht. Maar omdat het niet meetbaar is, zal ik dit als wetenschapper nooit zo formuleren. Hoe kan iets wat niet stoffelijk is, want je hebt het over geestelijke zaken, invloed hebben op iets wat stoffelijk is – het brein? Dat is en blijft ook voor mij een raadsel.”

Bestaat telepathie?

Prof. Aleman: “Uit alle gevallen die onderzocht zijn, is nooit gebleken dat telepathie bestaat. Neem telefoontelepathie. Er zijn mensen die beweren dat ze weten wie er belt. Dat kun je in het laboratorium testen, en het bleek niet te kloppen. Natuurlijk hebben ze af en toe door toeval wél gelijk. Dat geldt ook voor ‘treffers’ van zelfverklaarde waarzeggers, die soms door de politie worden ingeschakeld om bijvoorbeeld vermiste personen op te sporen. Overigens een verkeerd gebruik van belastinggeld!”

Geloof en wetenschap: gescheiden werelden?

Prof. Aleman: “Voor mij niet. Vanuit mijn geloof kan ik wetenschap beoefenen. Maar de wetenschap beperkt zich tot de méétbare werkelijkheid en heeft duidelijke spelregels, waaraan ik me houd. Ik zal dus niet in een wetenschappelijk artikel schrijven, al dénk ik dat natuurlijk wel eens: ‘We zien hier hoe mooi God alles gemaakt heeft.’ Daar kan ik trouwens prima mee leven. Zolang je maar beseft dat wetenschap zich alleen richt op het méétbare deel van de werkelijkheid. Over de betekenis van het leven bijvoorbeeld kan zij daarom eigenlijk niets zeggen.”

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons

Meer over