Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

De Reformatie is jong en springlevend

in Geloven

Een beweging voor en van jongeren, die smachten naar vernieuwing. Die tradities aan de kant gooien, nieuwe vormen introduceren en genieten van het geloof. Nee, we hebben het niet over de nieuwste ‘emerging church’-ontwikkeling. Het gaat hier over de Reformatie. Kerkhistoricus Herman Selderhuis weet het zeker: die is nog springlevend.

“Ik denk dat we weinig weten van de Reformatie,” stelt Selderhuis. Daar wil hij als directeur van Refo500 graag verandering in brengen. “De meeste mensen zullen nog wel kunnen vertellen dat Luther stellingen aan de kerkdeur hamerde, maar wat hij precies dacht, is veel minder bekend. Dat is jammer. We kunnen veel leren van de Reformatie. Ik ben ervan overtuigd dat de kernvragen van vandaag dezelfde zijn als die in de 16e eeuw.”

Over Refo500

Op 31 oktober 2017 is het vijfhonderd jaar geleden dat Luther zijn 95 stellingen aan de Wittenbergse kerkdeur spijkerde. Om daar aandacht aan te geven, is het platform Refo500 opgericht. Aan dit internationale samenwerkingsverband doen tientallen religieuze en seculiere organisaties mee. In onder andere Europa, de Verenigde Staten en Korea organiseren partners activiteiten. Het belangrijkste doel van de beweging is de Reformatie te koppelen aan deze tijd en te laten zien hoe actueel de Reformatie nog steeds is. In de komende zeven jaar komen negen thema’s langs:
• onderwijs en wetenschap
• belijden en strijden
• geld en macht
• leer en kerk
• leven en sterven
• kunst en cultuur
• vrijheid en verkondiging
• vernieuwing en vroomheid
• Bijbel en taal
 

Verwarring

Selderhuis weet moeiteloos de link te leggen tussen vandaag en vijfhonderd jaar geleden. “De Reformatie sloeg zo aan omdat het woelige tijden waren. Er was onvrede over de kerk, over het politieke systeem en sociaal onrecht vierde hoogtij. Als je kijkt naar de situatie van vandaag, vind je veel overeenkomsten: we leven in politieke verwarring, er is zorg om de toekomst van de aarde en de verhouding tussen arm en rijk is helemaal krom. Je merkt dat veel jongeren zoeken naar echtheid, naar wat ze nu écht willen.” Selderhuis haast zich te relativeren: “Maar ik weet niet of er dus een nieuwe Reformatie aan zit te komen, hoor. Ik ben niet zo goed in profeteren – dat is mijn beroep niet.”

Hij betreurt het dat de Reformatie een oubollig imago heeft. “De Reformatie was toen vooral een zaak van jonge mensen, die smachtten naar duidelijkheid, naar vernieuwing en verfrissing.” Ook op dat gebied kan Selderhuis de link met deze tijd moeiteloos leggen. “Wat de 21e eeuw van de 16e eeuw kan leren, is een goede kijk op jongeren. Je ziet dat zij in deze tijd veel vaker object dan subject zijn. Ze worden gezien als doelgroep, niet als individuen. Jongeren zijn mensen aan wie je een mobieltje kunt verkopen. De Reformatie zag hen wél als unieke personen, die zelfstandig christen kunnen zijn. Verder was het een gejaagde tijd. Van de kerk moest je goed je best doen, altijd maar weer je inspannen, presteren om zoveel mogelijk kans op eeuwig leven te maken. Tegenwoordig moeten jongeren ook weer zo ontzettend veel. De Reformatie leert: ontspan je! Behoud is een geschenk. Het belangrijkste krijg je: genade. En als je dat weet, heb je de handen vrij om er voor God en je naaste te zijn. Als we leren luisteren naar de Reformatie, kunnen jongeren weer ontspannen.”
 

Refo500-jubilea

In de periode tot 2017 vieren veel gebeurtenissen rond de Reformatie een bijzondere verjaardag. In 2009 was het 500 jaar geleden dat Calvijn werd geboren. De volgende jubilea staan ons te wachten:
• 2011: 450e verjaardag van de Nederlandse Geloofsbelijdenis
• 2013: 450e verjaardag van de Heidelbergse Catechismus
• 2013: 450e verjaardag van het Concilie van Trente
• 2014: 450e sterfdag van Johannes Calvijn

Heet hangijzer

De Reformatie is volgens Herman Selderhuis dus helemaal actueel. Hij somt moeiteloos thema’s op waarover de oude hervormers zinnige zaken te zeggen hebben. Het milieu was bijvoorbeeld al actueel: “Calvijn zei: ‘Als wij de aarde vervuilen, neemt de aarde wraak.’ Niet God dus, maar de aarde. Dat zei hij in de 16e eeuw! Dat is niet GroenLinks, maar gereformeerd dus.” Of twijfel: “Het is zo jammer dat veel mensen denken dat de reformatoren nooit twijfelden. Luther twijfelde in zijn leven vaak of hij een kind van God was. Calvijn twijfelde ook, al is dat iets minder bekend. Hij vroeg zich soms af of God het wel goed doet in het besturen van de wereld. Hoe zit het met het lijden? Waar is God op moeilijke momenten?” Ook de islam speelde destijds een rol: “Dat was een heel belangrijk thema, met de opkomst van het Turkse rijk. De vraag ‘Is Allah dezelfde als God?’ was een heet hangijzer.”

Klakkeloos

Al die aandacht voor de Reformatie kan irritatie opwekken. Waarom niet terug naar de Bijbel? Hebben we de Reformatie daarvoor nodig? Selderhuis moet een beetje lachen als hij dat hoort. “Eigenlijk is dat precies wat de reformatoren zeggen: ‘Terug naar de bron.’” Hij is dan ook de laatste die beweert dat we zonder meer voort moeten bouwen op de ideeën van toen. “Refo500 heeft niet als doel de Reformatie te verheerlijken. We willen ook niet dat iedereen de ideeën van toen klakkeloos overneemt. De vragen die toen gesteld werden, proberen we weer actueel te maken. Zo hopen we op een frisse, veelzijdige en inspirerende manier te laten zien dat de Reformatie leeft.”

Selderhuis moet eerlijk toegeven dat er ook thema’s zijn die de hervormers hebben laten liggen. “De positie van de Joden, de plaats van Israël, aspecten uit het werk van de Heilige Geest: daar is te weinig over gezegd. Aan de andere kant hebben de theologen van toen wel aanzetten gegeven. En als je het hebt over internet en andere moderne media, tja, dat was er natuurlijk niet. Maar je kunt het wel hebben over de manier waarop men met afbeeldingen omging en dat doortrekken naar mediagebruik nu. Je zult dus iets dieper moeten spitten.”

Variatie

Wat moeten de niet-reformatorische broeders en zusters met de Reformatie? Meer dan ze zelf denken, vindt Selderhuis: “Ook de evangelische stromingen beginnen bij de Reformatie. Met de protestanten kwamen de dopersen buiten de Katholieke Kerk terecht. Die zeiden: ‘Wat die reformatoren doen is prima, maar ze zetten maar één stap. Ze moeten nóg een stap zetten.’ Zij dachten anders over spannende thema’s als kinderdoop en grootdoop en de manier waarop je de kerk organiseert. Daar werd volop over gesproken. Het is aan de andere kant goed dat reformatorische christenen beseffen dat veel onderwerpen waar evangelischen en baptisten vandaag mee ‘scoren’, vroeger gewoon deel van de Reformatie waren. Denk aan eigentijdse muziek in de kerk of veel aandacht voor jongeren. We kunnen samen terugkijken en ons richten op wat ons bindt. Net als in de 16e eeuw: er was een enorme variatie, maar de reformatoren streefden naar eenheid.”

Selderhuis waagt zich aan een prikkelende stelling: kerken uit de gereformeerde traditie zijn niet per se reformatorisch. “Veel mensen denken dat de manier waarop wij onze kerk organiseren reformatorisch is en dat het dus niet anders kan of mag. Laten we echter niet vergeten dat de reformatoren geen blauwdruk voor een kerk gaven. Het was helemaal niet hun doel om een nieuwe traditie te stichten. Ze organiseerden de kerk zoals het op dat moment het best paste, juist los van tradities. Dat is het idee achter de Reformatie: zorg dat de kerk een antwoord op déze tijd heeft. Je moet de programma’s voor gemeenteopbouw uit die tijd eens lezen. Die zitten vol frisse ideeën; daar zouden we er nu best wat van kunnen gebruiken.”

Speeltuin

Refo500 zet de Reformatie de komende zeven jaar volop in de spotlights. Niet alleen reformatorische organisaties als het Reformatorisch Dagblad en de Theologische Universiteit Apeldoorn nemen deel, maar ook de Rooms-Katholieke Kerk (via de Katholieke Vereniging voor Oecumene Athanasius en Willibrord), de Remonstrantse Broederschap, de Stichting Synagoge Enschede en verschillende gemeenten. “Refo500 is een seculiere stichting,” legt Selderhuis uit. “Alle organisaties kunnen helemaal hun eigen standpunt aanhouden. We willen niet één visie opleggen, maar met elkaar aan het werk en mogelijk in gesprek gaan. Net als toen: katholieken en protestanten in gesprek met elkaar. Zonder elkaar de tent uit te vechten; Refo500 is een speeltuin, geen boksring. We willen de verschillen natuurlijk niet ontkennen. Het is een illusie dat ze niet meer belangrijk zijn. Maar wat ons verbindt, is dat de Reformatie ons allen beïnvloed heeft en ons allen iets te zeggen heeft. Dit is een project waarin heel veel verschillende mensen bij elkaar komen.”

Vijfhonderd jaar Reformatie: als het aan Herman Selderhuis ligt, wordt dat de komende jaren een belangrijk thema. Zelf weet hij in ieder geval zeker dat het een mens goed doet om met dit onderwerp aan de slag te gaan: “Omdat het leeft, omdat het fris, veelzijdig en inspirerend is.”

Herman Selderhuis

Prof. dr. Herman Selderhuis (1961) is een van de bekendste Reformatie-experts van de Lage Landen. Hij was jarenlang christelijk-gereformeerd predikant en is tegenwoordig hoogleraar kerkgeschiedenis en kerkrecht aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. Hij leidde het Instituut voor Reformatieonderzoek, dat het Calvijnjaar coördineerde, en is nu directeur van Refo500. Er staan verschillende boeken op zijn naam, waarvan Calvijn, een mens het meest recente is.

Tekst: Pieter-Jan Rodenburg
Beeld: Matthias Selderhuis

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons

Meer over