Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Het einde van een macabere dodendans

De val van het IJzeren Gordijn

in Geloven

Toen het IJzeren Gordijn aan gruzelementen viel, smolten twee werelden samen: het vrije Westen en het communistische Oosten. Fotograaf Sjaak Verboom was er destijds bij en probeerde deze wereldgebeurtenis vast te leggen. Zijn belangrijkste les? Weg met het ‘wij/zij’-denken.

Hij zou zijn foto’s van de val in 1989 terug willen zien om te kijken of hij ze nog steeds goed vindt. Kijken, dáár draait het volgens autodidact Verboom (52) om bij fotografie. “Je moet de techniek wel in de vingers hebben, maar het is naar mijn mening toch van ondergeschikt belang. Toen ik nog maar een kind was, vond ik de fotografie in Trouw al jammerlijk. En als de fotograaf van het plaatselijke suffertje de aankomst van Sinterklaas fotografeerde, dacht ik: ‘Je kunt beter dáár gaan staan.’”
Verboom, inmiddels freelance-fotograaf, schrijver en docent aan een fotografie-opleiding, herinnert zich een van zijn eerste opdrachten voor het Reformatorisch Dagblad (RD). “Ik moest een zigeunerkampje fotograferen. Dat vond ik gewéldig! Echt een aha-erlebnis: dit is dus mijn plek. Ik wil altijd achter de horizon kijken, mensen ontmoeten die anders leven dan ik. Als fotograaf had ik gelijk een alibi om bij die zigeuners kip te komen eten.”

Dodendans
De nieuwe generatie begrijpt volgens Verboom nauwelijks dat de val van de Muur van ultiem belang was; niet te vergelijken met welke andere gebeurtenis dan ook. Naarstig zoekt de docent naar een beeld om dit belang duidelijk te maken. “Vóór de val was de wereld verdeeld in twee blokken: het communistische machtsblok en het vrije Westen. Die twee hielden elkaar vast én stootten elkaar af in een soort macabere dodendans, waarvan Berlijn het middelpunt was. De Koude Oorlog vormde de rode draad van de hele wereldpolitiek. We wisten: op een dag gaan we eraan, een kernoorlog is onontkoombaar. De gelukkigen sterven ogenblikkelijk – die worden in een nucleaire wolk omhoog gezogen – de anderen wacht een langzame dood. Daar werd destijds veel over gesproken; we leefden bij de dag. Ná de val hadden we opeens een toekomst, we moesten plotseling vooruit denken!”

Vakantiegangers
Terug naar het moment suprême. Hongaarse grenswachters maakten op 2 mei 1989 een gat in de grens met Oostenrijk. Gevolg: een uitstroom van duizenden ‘permanente vakantiegangers’. Later gebeurde iets dergelijks in het Tsjechische Praag. “Voor mij volledig onverwacht werd ik op donderdagavond gebeld, ik was thuis,” memoreert Verboom. “‘Heb je het gezien, staat je televisie aan? De Muur gaat open!’ Eigenlijk scheurde de hele wereld open. Een dag later gingen Bas Belder – toen RD-journalist, nu EU-parlementariër – en ik erheen. We kwamen een hele stoet rokende Trabantjes tegen die naar het Westen gingen. Bij de Muur sta je opeens oog in oog met de grenspolitie, mannen die mensen hebben doodgeschoten die de Muur probeerden over te steken. In Berlijn zo’n tweehonderd doden, langs de complete Muur ongeveer duizend – over de getallen is veel onduidelijkheid. Hun kruisen stonden ter herinnering daaraan vijftig meter achter me.”

Bankbiljet
“Oost-Duitsers betraden het Westen met een ontroerende naïviteit, met een blik in hun ogen van: ‘Nu betreed ik de hemel,’” vertelt Verboom, die destijds diep onder de indruk was van alles wat hij zag. “Een man met een mal draaiorgeltje speelde continu hetzelfde liedje, maar dat maakte niemand wat uit. Men danste, fotografeerde elkaar, plengde in stilte tranen. Het was de geboorte van iets nieuws en dat tart iedere beschrijving. Opeens was er geen dreigende kernoorlog meer! Ik dacht: ‘Wat moet ik te midden van die duizenden mensen fotograferen? Hoe krijg ik dit vastgelegd?!’”
Een van zijn foto’s is Verboom speciaal bijgebleven. “Een Oost-Berlijnse man liep met zijn kinderen door West-Berlijn naar winkels te kijken waar hij toch niets kon kopen. Een West-Berlijner drukte hem een bankbiljet van vijftig Duitse Mark in handen. Die vader brak helemaal, omdat de wereld als het ware opeens aan zijn voeten lag. Zijn kinderen keken hem verbaasd aan. Dat heb ik met zijn toestemming vastgelegd.
Toen we 24 uur tussen die feestende menigte hadden doorgebracht, zochten we toch maar ons hotel op. Ik weet nog dat ik de receptioniste opdroeg om me wakker te bellen als er iets nieuws gebeurde. Op de tv in onze hotelkamer speelde de beroemde violist Gidon Kremer het dubbelconcert van Bach; dat maakte een enórme indruk op mij. Net als die macabere dodendans, bestond ook dit muziekstuk uit twee partijen; twee violen, twee spelers, twee werelden. De kunst was hier de taal die vertelde wat er werkelijk gebeurde.”

Vijandsdenken
Verboom is opgegroeid met een – zoals hij het noemt – bipolair wereldbeeld: het communisme is de vijand, wij zijn ‘de goeien’. “In christelijke kring paste dat beeld goed in het plaatje van de eindtijd. De Amerikaan Hal Lindsey schreef over het bijbelboek Openbaring; hij meende de raadselachtige profetieën te begrijpen door die met een ‘Koude Oorlog-bril’ te bekijken. Toen viel de Muur en Hal Lindsey blies de aftocht. Maar ik dacht: ‘Hoe hebben we ons zo kunnen laten meeslepen, dat we de realiteit om ons heen gingen duiden aan de hand van bijbelgedeelten, met als uitkomst: wij zijn goed, zij zijn fout?’ Als mensen met zo’n vorm van vijandsdenken zich christen noemen, wil ik geen christen genoemd worden. Het maakt je heel passief richting de status quo, of nóg erger: het moet gaan zoals het gaat, dus laat de zaak maar in elkaar storten, want daarmee komen de nieuwe hemel en aarde dichterbij.
Nu denk ik – en dat is leidend geworden in mijn leven: ‘De vijand is ook mens, en heeft meer van mij dan ik denk.’ Jezus’ boodschap was radicaal: je moet je vijand niet alleen als vijand zien en verdragen, je moet hem zelfs liefhebben! Vraag jezelf eens af wat er met die ander gebeurt als je hem niet langer als vijand, moslim of Israëlier tegemoet treedt.
Ik heb na de val geregeld foto’s gemaakt over de conflicten op de Balkan, die min of meer in relatie stonden met de val van het communisme. De manier waarop ik daar rondloop, is bepaald doordat ik me niet meer wil laten meeslepen in dat ‘wij/zij’-denken. Nu wil ik juist die andere kant voor het voetlicht brengen, die ander blijven zien als mens.”
Niet bang voor gepeperde uitspraken ziet Verboom religie zelden als oplossing van conflicten. “We denken vaak: ‘Als iedereen maar in Jezus gaat geloven, komt het voor elkaar.’ Maar dat ís niet zo. Niet iedereen komt tot Jezus en bovendien hebben juist erg toegewijde christenen vaak een heel absolute kijk op de werkelijkheid, die eerder verdeelt dan verenigt. De kunst kan wat dat betreft muren afbreken.”

Tekst: Wilfred Hermans
Beeld: Gert-Jan van der Tuuk

 

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons