Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Honderd jaar bevinding en vervulling

Dr. ir. Jan van der Graaf en prof. dr. Cees van der Laan in gesprek

in Geloven

Wat hebben de Gereformeerde Bond en de Pinkstergemeenten gemeen? In ieder geval dat beide stromingen dit jaar honderd jaar bestaan. Dr. ir. Jan van der Graaf en prof. dr. Cees van der Laan blikken terug tijdens een ‘historische’ ontmoeting in de Utrechtse Domtoren.

Hij steekt trots boven de Utrechtse binnenstad uit. De Domtoren. Op deze plek bouwde Willibrord, de eerste zendeling in ons land, omstreeks het jaar 695 een stenen kerkje. De ‘apostel van de Friezen’ plantte daarmee het eerste christelijke zaad in Hollandse bodem. Eeuwen later, in 1906, verschenen de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk en de Pinkstergemeenten op het inmiddels breed uitgewaaierde kerkelijke toneel in Nederland.

Weer honderd jaar later wandelen we met Jan van der Graaf, jarenlang betrokken bij de Gereformeerde Bond en Cees van der Laan, de vertegenwoordiger van de Pinkstergemeenten, over de kinderhoofdjes op het plein onder de Domtoren. De een was 35 jaar algemeen secretaris van de Bond en de ander is als bijzonder hoogleraar Pentecostalisme en tevens directeur van de Azusa theologische hogeschool verbonden aan de Vrije Universiteit. “Door de Vuur-beweging van onder anderen ds. W.W. Verhoef en het mooie geschrift De kerk en de Pinksterbeweging uit 1961 van de Nederlandse Hervormde Kerk nam ik al in mijn studententijd intensief kennis van de Pinksterbeweging, vooral vanwege de aandacht voor het werk van de Heilige Geest,” vertelt Van der Graaf. “Met vrienden, van wie enkelen de overstap naar een pinkstergemeente maakten, had ik in die tijd boeiende gesprekken.”

Van der Laan komt uit een katholiek nest en maakte op zijn 24e een bekering mee. “Ik had geen idee wat er zich in de gereformeerde wereld afspeelde en kwam direct bij de pinksterkringen binnen. Door bezoekjes aan verschillende reformatorische kerken en door studie leerde ik meer over de achtergrond van de Gereformeerde Bond (zie kader Gereformeerde Bond, red.).”

Ware kerk

In een sfeervolle kamer onderin de Domtoren gaan hoogte- en dieptepunten van de beide bewegingen over tafel. Van der Graaf: “De liefde voor andere groepen spreekt me erg aan in de Pinkstergemeenten. Zo zette oprichter Gerrit Polman, die zelf hervormd bloed had, zich niet af tegen de reformatorische wereld; hij claimde niet de ware kerk te zijn. Dat vind ik bijzonder en helaas zie ik juist die stelligheid vaak wel binnen de verdeelde gereformeerde kerkelijke wereld, waarbij mensen zo vaak verbitterd tegenover elkaar zijn komen te staan.”

“De pinksterbeweging ontstond niet door ruzie,” neemt Van der Laan over, “maar eerder uit een gemis in de bestaande kerken. Door de opwekking in Azusa Street (zie kader Pinkstergemeenten, red.) ontstond ook in Nederland een vurig verlangen naar de doop met de Heilige Geest. Toch wilde Polman geen eigen kerkgenootschap starten, maar alle christenen – binnen hun eigen kerk – de kracht van de Geest laten ervaren. Hij zei letterlijk: ‘... onszelf als pinksterbeweging te verliezen in het grote lichaam van het christendom’.”

Doop

Van der Laan ontdekte op bouwtekeningen van het eerste Nederlandse pinksterkerkje in Amsterdam iets bijzonders. “Ze kozen er in 1912 bewust voor geen doopbassin in het nieuwe gebouw te plaatsen, iets wat nu ondenkbaar is. Die keuze paste binnen de visie niet de strijd aan te gaan met de kerk over de kinderdoop. Andere zaken vonden ze – gelukkig – belangrijker.”
Toch moet de hoogleraar een eeuw later erkennen dat de impulsieve opwekkingsbeweging vanwege de afwijzing door de bestaande kerken ertoe is overgegaan eigen pinkstergemeenten te stichten. Van der Laan: “We begonnen onze eigen standpunten feller te verdedigen en natuurlijk kreeg voortaan het doopvont een plek in eigen gebouwen. Het 100 jaar oude verlangen, een zegen te willen zijn voor alle kerken, herhaal ik graag. We mogen dat frisse begin niet vergeten.”

“De Bond een kerkje binnen de Nederlandse Hervormde Kerk? Principieel moet dat worden ontkend,” zegt Van der Graaf. “We wilden a priori een stroming – binnen de Nederlandse Hervormde Kerk – zijn, die opkwam voor het rechte geloof en belijden in de hele kerk. Veel gemeenten gingen terug naar de rechte prediking van het Woord en dat mag je best een opwekking noemen!
Wel ontstond er al snel meer organisatie, met bonden voor mannen, vrouwen, jongeren en de zending. Vandaag moet ik toch zeggen dat de Gereformeerde Bond meer een zelfstandige grootheid in de kerk is geweest dan we voor waar hielden. Desondanks zie ik – evenals mijn pinksterbroeders – vooral een diep verlangen naar een geestelijke opleving en de rechte prediking van het Woord in de hele kerk, in alle kerken samen.”

Naampje

Praat je over de pinksterbeweging, dan heb je het over de doop met de Heilige Geest. “Dit begrip heeft voor veel verwarring en strijd gezorgd,” weet de hoogleraar aan de VU. “Toch geloof ik dat er zelfs in jullie beweging mensen zijn die deze ervaring kennen, zonder dat ze zich dit realiseren. Ik denk dan aan gaven als profetieën en gebedsgenezing.” Jan van der Graaf knikt instemmend. “Alleen, welk naampje geef je het, hè? Wij noemen het bevindelijkheid en jullie de doop met de Geest. Dat je ook in onze beweging – hoewel meer op de achtergrond - dezelfde uitingen ziet, zegt genoeg: Gods Geest werkt. Ik geef wel toe dat de vervulling met de Geest in onze kringen een onderbelicht punt is.”

Maar kijk uit voor vereenzijdiging, zeggen beide heren, waarbij ze erkennen dat dit de afgelopen honderd jaar te vaak is gebeurd. “Mijn christen-zijn moet niet afhangen van die doop met de Geest of het spreken in tongen. Toch proef ik dat vaak in jouw beweging,” stelt Van der Graaf scherp. “Is het zelfs een eis?” “Nee,” reageert Van der Laan, “al komt het wel eens zo over. Zie het als een enthousiaste oproep je uit te strekken naar Gods kracht in je leven, waardoor de gaven goed kunnen gaan functioneren. Ja, en als Hij je dan aanraakt, dan horen daar ook charismatische uitingen bij.”

Emotie

Ziet de Pinksterbeweging emotie als een positief en substantieel onderdeel van je relatie met God, een Bonder zal direct over de gevaren van een al te subjectieve geloofsbeleving vallen. Van der Laan: “Ik zie emotie als een onderdeel van je relatie met God. Je stelt je helemaal voor Hem open, waarbij de één heel rustig blijft, terwijl de ander vol overgave zijn handen in de lucht steekt.”
Van der Graaf reageert: “Het heeft veel te maken met de beleving van schuld. In een klassiek gereformeerde preek zitten drie kernstukken, die gaan over ellende, verlossing en dankbaarheid. Er is zeker ook vreugde in het geloof, maar zo’n enthousiaste beleving als bij jullie wordt bij ons altijd gedempt door het besef ‘ik ben een zondaar en blijf een zondaar’. Het gaat om de rechtvaardiging van de goddeloze door het geloof.”

Verschillende culturen

Leg je honderd jaar na de oprichting beide bewegingen naast elkaar, dan zie je, los van de overeenkomsten, grote verschillen. Twee kerkelijke culturen met een eigen ‘Tale Kanaäns’. Richt de pinksterbeweging zich vooral op het individu, binnen de Gereformeerde Bond, waar het verbond van God met Zijn gemeente sterk wordt benadrukt, gaat het meer om het collectief. Het woord bevinding zal een moderne pinksterman of -vrouw weinig zeggen, maar ligt een gelovige uit een Bondsgemeente na aan het hart. De laatste zal weer niet snel praten over de doop met de Geest. Hoewel Van der Laan en Van der Graaf het duidelijk met elkaar oneens zijn op punten als de doop en de werking van de gaven van de Geest, hangt er een gebroederlijke sfeer.

Oproep

“Je ziet altijd dat waarheid en eenheid lastig met elkaar samengaan,” filosofeert Van der Graaf. “De waarheid domineert vaak de eenheid. Tussen ons beiden, maar zeker ook in eigen kring. We vieren dit jaar ons jubileum, maar met diepe droefheid na de scheuring van – uitgerekend – de Gereformeerde Bond in 2003. Ondanks ons hoge ideaal, de hele kerk te reformeren, kon het ontstaan van de Protestantse Kerk Nederland (PKN) ons niet bijeen houden. We zijn dankbaar, maar gaan niet triomfantelijk doen. Daarom ook spreek ik graag op een wat lage toon over de verschillen tussen ons.”
Hij roept zijn pinksterbroeders op de trits ‘ellende, verlossing en dankbaarheid’ niet kwijt te raken. “We mogen weten dat het geloof zekerheid biedt, maar houdt ook de woorden vast ‘mijn ziel is immers stil tot God’ (Psalm 62:1). Dat heet de verborgen omgang met God.”

“Ik zou de Gereformeerde Bond willen oproepen zich meer uit te strekken naar de gaven van de Geest,” zegt Van der Laan. “Probeer ook met wat meer blijdschap in het geloof te staan. Dan stappen minder jonge mensen over naar bijvoorbeeld mijn kerk. Nu missen ze blijkbaar iets.”
Wel ziet hij dat er verschillen zullen blijven, al neemt de onderlinge verdeeldheid af. “Wereldwijd verandert de kerk enorm. In ons land, met de komst van migrantenkerken, zien we nieuwe vormen van christendom opduiken. Verschillende stromingen zullen er altijd blijven, dat is niet erg, want de omgang verandert van vijandschap naar bondgenootschap.”

100 jaar Gereformeerde Bond

Op 18 april 1906 ontstaat de Gereformeerde Bond met als doelstelling de Hervormde Kerk op te richten uit haar diepe verval. De stroming keert zich tegen de vrijzinnigheid binnen de kerk en leringen die niet bijbels zijn. De ideeën van de Reformatie staan daarbij centraal, zoals in de belijdenisgeschriften verwoord. De Bond is geen eigen instituut, waarbij de gemeenten die ‘gereformeerde bondsgemeente’ genoemd worden zowel in de prediking als de liturgie autonoom zijn. Op 24 mei 2005 is de officiële naam veranderd in Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland en op 22 april zal het 100-jarig jubileum gevierd worden.

100 jaar Pinkstergemeenten

De zwarte predikant William Seymour (1870-1922) vestigt zich in Los Angeles. Daar, in de Azusa Street, ontstaat in 1906 een opwekkingsbeweging waar de doop met de Heilige Geest centraal staat. In Nederland sticht ds. Gerrit R. Polman een jaar later de eerste gemeente in Amsterdam. Dit jaar staat de internationale pinkstergemeenschap stil bij de opwekking in Azusa Street. Ter gelegenheid van het 100-jarig jubileum hebben de Verenigde Pinkster- en Evangeliegemeenten (VPE) het jaarthema: ‘Heilige Geest, kom met kracht!’

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons