Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu clock Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Bachs Matthäus Passion: ‘Jongeren luisteren ademloos’

in Mediatips

Het lijdensverhaal van Christus neemt in de geloofsbeleving van christenen een belangrijke plaats in. Johann Sebastian Bach heeft dit op muziek gezet, en vooral zijn Matthäus Passion is buitengewoon populair. Voorafgaand aan Pasen is het lijdensverhaal van Jezus niet alleen binnen, maar ook buiten de kerk te horen.

Waarom is de Matthäus Passion zo geliefd? Waarom gaan fans maanden van te voren kaarten reserveren voor dat ene plekje achter een grote stenen pilaar in de Grote Kerk van Naarden om het wel te kunnen horen maar amper te kunnen zien? Voor elke bezoeker zal het antwoord anders zijn. Het is traditie en de muziek is van de beste componist aller tijden, stelt Pieter Jan Leusink, dirigent van het Holland Boys Choir dat de Matthäus Passion uitvoert. “De jongens in het koor reageren heel puur op de muziek. Het zijn wel heftige volkskoren die ze zingen. Teksten als ‘kom eens van dat kruis af als je kunt’, pikken ze op, zonder dat je het uit hoeft te leggen. Het is authentiek, want Bach werkte ook met een jongenskoor.”

Ali B.

“Ik geloof dat kinderen het nu nog steeds op dezelfde manier aanvoelen,” vervolgt Leusink. “Wanneer ze op hun 6e bij het koor komen, is hun reden absoluut niet om Bach te zingen. Toch vind ik het een kunst om ze te enthousiasmeren en ze geleidelijk meer in contact te brengen met klassieke muziek. Wanneer ik jongens van een jaar of tien vraag wat ze de mooiste muziek vinden, dan is hun antwoord vaak de Matthäus Passion van Bach. Ze kunnen muziek wel op kwaliteit beoordelen. Ali B. vinden ze leuk, en laatst kwam Simply Red ter sprake. Verbaasd vroegen ze me: ‘Vind jij dat ook mooi?’
Bezoekers komen uit traditie, vanuit hun geloof of omdat ze liefhebbers van Bach zijn. Maar bovenal vindt men het indrukwekkend dat het door een jongenskoor gezongen wordt. Op dit moment zijn we de enige in Nederland en waarschijnlijk ook in Europa die dit doen, dus we vallen wel op.
Het is totaal anders om te luisteren naar een koor met een gemiddelde leeftijd van 17 jaar dan wanneer het wordt gezongen door 50+’ers. Het is zoveel transparanter, helderder; sommigen herkennen het hele stuk niet terug. Het is veel leniger in uitvoering.”

Het idee om het Evangelie op muziek te zetten, is al zeer oud. Sinds mensenheugenis werden de getuigenissen van de vier evangelisten vlak voor Pasen tijdens de eredienst gelezen. Na verloop van tijd ontstonden er drie rollen: een evangelist die het verhaal vertelde, een zogeheten Synagoge die de woorden van de leerlingen, Pilatus en het volk vertolkte, en de Christusrol, voorbehouden aan de voorganger. Zo werd het luisteren naar het lijdensverhaal als het volgen van een hoorspel.

Muzikale verbeelding

Sinds de vroege Middeleeuwen werden bijbellezingen tijdens de eredienst gezongen. Men gebruikte daarvoor een reciteertoon; het verhaal werd op één toon gezongen. Ook in de passies werd reciterend zingen toegepast. Elke rol had zijn eigen toonhoogte: de Synagoge was altijd hoog, Christus altijd laag en de evangelist zong er tussen in. Vanaf de zestiende eeuw zocht men naar mogelijkheden om het dramatisch verloop van het lijdensverhaal sterker tot zijn recht te laten komen. Een vierde rol werd toegevoegd: een meerstemmig koor zong teksten van het volk en de discipelen. Omdat componisten zich na de zestiende eeuw meer bezighielden met de muzikale verbeelding van teksten met diepe menselijke emoties, werd de passietekst bijzonder populair. De passie ontwikkelde zich van gezongen lijdensverhaal naar passie-oratorium. Instrumenten als een orgel, een laag strijkinstrument en later ook hoge strijk- en blaasinstrumenten werden geleidelijk toegevoegd.
Het verhaal werd op gezette tijden onderbroken door bespiegelende momenten, door de solisten in recitatieven en aria’s en door het koor in de koralen. Zo werd er commentaar gegeven op de voorafgaande gebeurtenissen. Het definitieve eindstadium en tevens hoogtepunt van deze ontwikkeling wordt gevormd door de passionen van Johann Sebastian Bach.

Superlatieven

Deskundige op het gebied van kerkmuziek Okke Dijkhuizen vertelt: “Na meer dan tien jaar van eindeloos veranderen en corrigeren, rondde Bach, vanaf 1723 cantor van de Thomaskirche in Leipzig, in 1736 zijn werk aan de Matthäus Passion af. De passie, letterlijk overgenomen uit de bijbelvertaling van Luther, is een werk van superlatieven. Het is niet alleen qua speelduur en aantal musici de omvangrijkste compositie binnen het oeuvre van Johann Sebastian Bach, maar geldt ook als de belangrijkste van alle muzikale toonzettingen van het passieverhaal. Het beeld van Jezus is in de Matthäus Passion vrij persoonlijk. Terwijl in het Evangelie van Johannes het beeld van Jezus als de Zoon van God centraal staat, legt Mattheüs juist het accent op Jezus als mens.
Doordat de tekst in Bachs Passionen is samengesteld uit verschillende lagen, is het een knappe combinatie van schriftlezing en preek, gemeentezang en persoonlijke overdenking in één.
Over de ontstaansgeschiedenis van de Matthäus Passion is niet veel bekend. Wél weten we dat al in 1727 en 1729 vroege versies zijn uitgevoerd, maar dat alleen de versie van Bachs autograaf uit 1736 bewaard is gebleven. Na Bachs dood raakte de Matthäus Passion volledig in de vergetelheid. Het was Felix Mendelssohn Bartholdy die op 11 maart 1829 met een uitvoering in Berlijn Bachs meesterwerk opnieuw tot leven bracht.”

Volgens Dijkhuizen spreekt de muziek van Bach veel mensen tot op de dag van vandaag aan, omdat hij als geen andere componist gedachten zeer beeldend kan verklanken. “Zo zal de luisteraar bij het horen van de passage ‘Herr, bin ichs?’, volgend op Christus’ uitspraak dat een van Zijn discipelen Hem zal verraden, niet direct vaststellen dat het woordje ‘Herr’ in totaal elf keer klinkt, terwijl er toch twaalf discipelen waren. Judas, de verrader, zwijgt hier.”

Tien touwtjes

Elk concert dat Leusink meemaakt, is een beleving: “Zodra ik ben begonnen, kom ik in een soort roes. Erin opgezogen worden, is het mooiste gevoel dat er is. Het lijkt op een sportprestatie, dan word je er ook in meegenomen en ben je verbaasd als het voorbij is. Spanning is heel belangrijk. Tegen de jongens zeg ik: ‘Jullie hebben tien touwtjes in handen, om mensen erbij te trekken en jullie beleving naar hen toe te zingen. Met een popconcert ga je de zaal op stelten zetten. Ook tijdens een klassiek concert ben je niet alleen voor jezelf bezig. Het is leuk dat er een verjonging van het publiek is. Omdat het koor jong is, is de afstand tussen koor en publiek kleiner. Jongeren luisteren ademloos.”

De woorden van Christus worden vertolkt door Henk van Heijnsbergen. Hij zingt al zo’n twintig jaar. “Omdat ik al jarenlang met de passie bezig ben, is naarmate ik ouder werd mijn kijk wel anders geworden. Vroeger was ik verontwaardigd door het verraad van Judas. Nu slik je er nog wel bij, maar je weet dat het verhaal er naartoe gaat. Als je ouder bent, merk je dat het bij het leven hoort, dus het krijgt een andere diepgang. Tegelijk zie ik het als plicht, los van m’n eigen geloofsovertuiging, om de muziek zo goed mogelijk naar voren te brengen zoals Bach het bedoeld heeft. Door de componist word je gestuurd; Bachs muziek leent zich om op bepaalde momenten heel lyrisch te zijn. De baspartij zing ik op authentieke toonhoogte. Omdat ik met een lage stem ook de hogere noten meepak, komt de dramatiek goed naar voren. Ik ben protestants opgevoed, maar denk niet dat geloven een voorwaarde is voor het zingen van de Matthäus Passion. Omdat ik Jezus’ woorden zing, vinden mensen dat iets zuivers hebben. Die personificatie vind ik onterecht.”

Tweestrijd

Marion en Ralf hebben al maanden kaarten voor de Matthäus Passion. “De muziek raakt je in je ziel,” vindt Marion. “Vroeger luisterden we er thuis wel naar. Dus het is deels uit traditie dat ik kom, en deels raak ik door de muziek van Bach heel bewogen. En een jongenskoor heeft natuurlijk wel iets vertederends.”
Ralf ziet het beluisteren van het lijdensverhaal als een spirituele ervaring. “Jezus’ lijden staat voor mij symbool voor een moeizame innerlijke tocht met een catharsiswerking. Het is een indringend verhaal over leven en dood, over verraad en lijden en de keuze tussen goed of slecht. Die tweestrijd vind ik ontgoochelend en tegelijk geruststellend.”
Marion: “We doen ook wel eens mee met meezingconcerten, dan raak je er nog dieper in betrokken, en is het een echte confrontatie met het lijden van Christus.”

Bach’s Matthäus Passion op DVD

Het beroemdste werk van Bach werd door het Holland Boys Choir o.l.v. Pieter Jan Leusink in zes dagen vastgelegd in beeld en geluid. De indrukwekkende opnamen zijn gemaakt in de akoestisch geweldige Eusebiuskerk in Arnhem.
Leusink koos ervoor om in wisselende samenstelling op diverse plaatsen in de Eusebiuskerk opnamen te maken. Wanneer bijvoorbeeld de countertenor zingt met twee fluiten, orgel en cello, zijn alleen deze musici in beeld. U kunt genieten van gedetailleerde beelden van instrumenten, close-ups van de handen van de organist en andere bijzonderheden die tijdens een concertbezoek niet waar te nemen zijn.
Deze uitgave is tot stand gekomen met Leusink’s vaste kern van musici: het Netherlands Bach Orchestra, en onder andere solisten Robert Luts als Evangelist, Henk van Heijnsbergen als Christus, Sytse Buwalda als countertenor en Martinus Leusink als tenor. De sopraansolo’s worden gezongen door de Portugese Orlanda Velez Isidro. De DVD is met een gratis dubbel-cd verpakt als speciale editie, verkrijgbaar bij de EO via www.eo.nl/shop of 035-6474720. Ook te koop in christelijke boek- en muziekwinkels of in de betere platenzaak. Op Goede Vrijdag 25 maart worden ‘s middags opnamen van dit koor uitgezonden.

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons

Lees ook

Bram Rebergen: 'Herman Brood en Henk Binnendijk vechten in mij om voorrang'

Bram Rebergen: 'Herman Brood en Henk Binnendijk vechten in mij om voorrang'

Bram Rebergen (51), jarenlang de drijvende kracht achter het Flevo Festival, is sinds 1 april de nieuwe directeur van Youth for Christ. “Ik wist dat...

Gert-Jan Schaap

De mooiste zinnen van het nieuwe U2-album

De mooiste zinnen van het nieuwe U2-album

En hun liefde-volle betekenis

Willem Bikker

Stem op de beste cover van Psalm 23

Stem op de beste cover van Psalm 23

Welke artiest deed de mooiste cover van Psalm 23 bij EO Live op NPO Radio 5?