Icon--npo Icon--twitter Icon--facebook Icon--instagram Icon--mail Icon--search Icon--video Icon--image Icon--audio Icon--EO Icon--whatsapp Icon--linkedin Icon--snapchat Icon--youtube Icon--quote arrow-right Icon--menu Icon--background Icon--backgroundContent Icon--overlayBottom Icon--overlayTop

Eenzaamheid hoort erbij?

in Geloven

Eenzaamheid kan iedereen overkomen. Jong en oud, getrouwd of alleenstaand, veel of weinig vrienden. En toch praten we er weinig over. Want in een maatschappij die gericht is op presteren en vooruitkomen, is het tonen van eenzaamheid een teken van zwakte, van falen. Zwijgen is de remedie. Denken we.

Onlangs organiseerden het christelijk opinieblad CV•Koers en het Gereformeerd Sociaal Economisch verband (GSEv) een congres over eenzaamheid. Een van de sprekers was orthopedagoog Bert Reinds. Hij omschrijft eenzaamheid als “een groeiend tekort aan intimiteit. Dat wat je gehoopt en verwacht had in vriendschappen te vinden, blijkt in werkelijkheid zo tegen te vallen en in de vele activiteiten wordt oppervlakkigheid ervaren. De moderne mens leert steeds minder zich met anderen te verbinden en heeft de neiging zichzelf te isoleren.”
Hij geeft aan dat eenzaamheid nog steeds in een taboesfeer ligt en dat mensen er liever niet over praten. “Het is een teken van zwakte. Zwijgen is dan de meest veilige manier om niet afgewezen te worden. Maar zwijgen lost niets op. Sterker nog, het maakt je eenzaamheid en verdriet alleen maar groter. Maar,” gaat hij verder, “eenzaamheid is niet alleen slecht of fout. Er is een verschil tussen eenzaamheid door contactgebrek en eenzaamheid die iedereen kent; het door God verlaten gevoel, het uiteindelijk in alles weer teruggeworpen worden op jezelf.”

Emotioneel en sociaal

Eenzaamheidsdeskundige prof. dr. Jenny Gierveld, als Honorary Fellow betrokken bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) in Den Haag, onderscheidt twee soorten eenzaamheid. Emotionele en sociale eenzaamheid. Emotionele eenzaamheid is gekoppeld aan het ontbreken van een intieme relatie, een vertrouwenspersoon, een partner bijvoorbeeld. Sociale eenzaamheid is gekoppeld aan een tekort aan bredere sociale contacten: vrienden, collega’s, kennissen.
Daarbij merkt ze op dat eenzaamheid een subjectieve situatie betreft. Ze legt uit: “Het is een persoonlijke evaluatie van een situatie. Het betreft altijd situaties waarin de relaties die worden gerealiseerd, achterblijven bij de wensen die men heeft. Het kan zijn dat de aantallen relaties die men wenst, niet worden gerealiseerd, het kan ook zijn dat de kwaliteit van de relaties die men heeft, minder is dan wat men wenst. In alle gevallen is de evaluatie van de situatie negatief.”
Bij objectieve sociale evaluatie gaat het om de waarneembare situatie van weinig contacten.

Tijdelijke situatie
Hoeveel mensen eenzaam zijn, is moeilijk te zeggen. Sommigen schatten het aantal op vijfhonderdduizend, anderen noemen aantallen van een miljoen als het gaat om mensen die geen vrienden hebben. Gierveld vindt het moeilijk te zeggen hoeveel eenzame mensen er zijn in Nederland. “We moeten ons wereldbeeld niet laten leiden door enkele zielige gevallen die de kranten halen. Het gros van de mensen heeft goede contacten met kinderen en met anderen. Bovendien, eenzaamheid is in de meeste gevallen een tijdelijke situatie - na het overlijden van een partner, bijvoorbeeld. Na verloop van tijd komen de meeste mensen er weer overheen.” Ze vervolgt: “Ook maakt het uit of we kijken naar ernstige vormen of alledaagse vormen van eenzaamheid. Dat laatste kent iedereen uit eigen ervaring: ‘soms voel ik me eenzaam’.”

Telefoontje

Hoewel eenzaamheid iedereen kan overkomen, blijkt uit onderzoek wel dat bepaalde mensen er gevoeliger voor zijn. Gierveld: “Uit ons onderzoek blijkt dat mensen die actief kerklid zijn, gemiddeld minder eenzaam zijn dan niet-kerkleden. We verklaren dit doordat kerkleden op elkaar letten: registreren wanneer iemand ziek is en niet in de dienst kan komen. Een telefoontje kan de zieke ervan verzekeren, dat er mensen zijn die om hem of haar geven. Dit onderhouden van de onderlinge banden kan van veel betekenis zijn voor al die mensen - oud en jong - die zich anders in de steek gelaten zouden voelen.”
Hoewel de media ons doen geloven dat eenzaamheid nu meer voorkomt dan vroeger, ziet Gierveld hier geen enkel bewijs voor. “Er is geen enkel bewijs dat eenzaamheid vaker voorkomt dan vroeger. Er lopen nu veertig jaar lang eenzaamheidsonderzoeken en steeds weer zien we dezelfde patronen. Mensen die hun partner verloren hebben door overlijden of echtscheiding zijn sterker eenzaam dan mensen die dat niet meemaken. Mensen die ernstig lichamelijk gehandicapt zijn, zijn eenzamer dan mensen die nog goed ter been zijn - een belangrijk element in het onderhouden van contacten.
Maar na verloop van tijd zwakken de eenzaamheidsgevoelens meestal weer af. Mensen leren te leven met de situatie, of gaan zich meer toeleggen op de contacten die ze nog wel hebben.
Een en ander sluit niet uit dat men achteraf, nadat men de eenzaamheidssituatie achter de rug heeft, toch kan zeggen dat bepaalde facetten van eenzaamheid positief hebben uitgewerkt. Men heeft bijvoorbeeld geleerd dat het aangaan en onderhouden van relaties met anderen heel belangrijk is voor het welbevinden, en men heeft zich voorgenomen daar voortaan meer tijd voor uit te trekken.”

Hoge verwachtingen

Eenzaamheid hoeft niet altijd aan de buitenkant zichtbaar te zijn. Iemand kan ogenschijnlijk fladderend door het leven gaan, met veel vrienden aan zijn zijde, en zich toch eenzaam voelen. Een ander voelt eenzaamheid voortdurend als een zware last op zijn schouder liggen. Hij staat ermee op en gaat ermee naar bed. Waar komt die eenzaamheid eigenlijk vandaan?
Gierveld vertelt dat er veel oorzaken van eenzaamheid zijn, die onderling ook weer complex met elkaar zijn verbonden. “Van belang is of mensen erin zijn geslaagd een goed netwerk van sociale relaties om zich heen te verzamelen. Voor een deel moeten eenzamen bij zichzelf te rade gaan als het gaat om het waarom van hun eenzaamheid. Heb ik voldoende tijd vrijgemaakt voor het aangaan en onderhouden van relaties? Zorg ik ervoor dat relaties in evenwicht blijven? Mensen niet alleen vragen naar jou te komen, maar omgekeerd ook zelf actief zijn. Geven en ontvangen!
Overigens zijn er omstandigheden die bevorderen dat we relaties kunnen aangaan en andere die dat juist bemoeilijken. Vaak verhuizen en geen gebruik kunnen maken van een auto of openbaar vervoer, kan eenzaamheid bevorderen. Ook een echtscheiding kan negatief werken. Belangrijk is daarom een aantal vriendschappen dat je bent aangegaan tijdens de schoolperiode, vast te blijven houden, ook na een verhuizing. Het wegvallen van contacten gaat sneller dan het opnieuw opbouwen.”
Eenzaamheid is volgens Gierveld op te lossen door het aangaan van nieuwe of het verbeteren van bestaande contacten. Ook kan het goed zijn te hoge verwachtingen van vriendschap wat bij te stellen. Vriendschap gaat niet altijd vanzelf en ook in vriendschappen komen teleurstellingen voor. Ze vult aan: “Een moeder in het noorden van Finland mag niet verwachten dat haar dochter die in Helsinki werkt - 1400 km - haar vaker dan drie keer per jaar kan bezoeken.”

Paniekerig staren

Ook in de Bijbel komt eenzaamheid voor. Denk aan David in Psalm 25 of Elia. Edith Schouten trekt in haar boekje Eenzaamheid (Uitgeverij Kok) die lijn van Elia door naar eenzaamheid in het leven van mensen nu. Ze stelt daarbij dat eenzaamheid ook goed kan zijn voor een mens en dat we niet altijd gelijk naar een oplossing moeten zoeken. Blz. 66: “Vrede komt niet door het weghalen van eenzaamheid, maar door aanvaarding en opstaan. Zo kom je weer thuis bij God en bij jezelf en vermindert de druk en de spanning op de omgang met anderen. (...) Als je je recht op begrip en aandacht opgeeft en daarvoor kiest, staar je in een duister gat, alsof je niets meer overhoudt. Dat is de eenzaamheid die je toe moet laten en die je van God mag ontvangen. Je houdt niets meer over dan de Heer zelf. Dat maakt onafhankelijker van mensen en afhankelijker van God. Het lost niets menselijks op, maar maakt het op een dieper niveau goed.
Denk daarom niet de hele tijd dat je ervan af moet. Durf het risico te nemen om de leegte in te duiken. Het is alleen maar het onbekende, het niet-vertrouwde waar we bang voor zijn. Als je het toelaat, neem je daarmee de eerste stap om er weer overheen te komen.”

Johan (28): “Ik denk dat er een verschil is tussen je eenzaam voelen en eenzaam zijn. Als ik voor mijn gevoel de enige ben die mijzelf begrijpt, voel ik me zeker wel eens eenzaam. En dat kan zijn op mijn werk, maar ook in mijn huwelijk. Ik heb dan vaak de neiging om mijn kop in het zand te steken om er niet aan te hoeven denken. Ik stel het als het ware uit om er niet mee geconfronteerd te worden. Terwijl juist die confrontatie ook goed kan zijn. Eenzaamheid kan een bepaalde vorm van zelfbewustzijn oproepen. Het houdt mij scherp. Maar ik moet er wel voor oppassen dat het niet de overhand krijgt in mijn leven en dat ik me niet ga afzetten tegen mensen die het voor mijn gevoel wel voor elkaar hebben. Want dan kom je pas echt in een isolement.”

Voor Anna (43) betekent eenzaamheid aan de ene kant strijd met God, met mensen, met het leven. “Dat is voor mij geworstel en getob met gevoelens van intens verdriet, ellende, teleurstelling, boosheid, onbegrip, onmacht, minderwaardigheid, nutteloosheid, niet meer verder kunnen of willen, te kort schieten, schuldgevoelens. Aan de andere kant betekent het rust: ik hoef niets, ik kan mijzelf zijn. Alleen zijn is voor mij veilig en vertrouwd. Ik kan niemand pijn doen, maar een ander kan mij ook geen pijn doen!”
“Door heel mijn leven trekt een spoor van eenzaamheid. Ik voel mij niet thuis in ‘de wereld’, maar ook niet in ‘de wereld van kerk en geloof’. Daardoor heb ik het gevoel nergens bij te horen.
Hoe ik probeer om te gaan met eenzaamheid? Ik praat er veel over met mijn partner. Verder houden mijn kinderen mij op de been, ik lees veel en ik blijf zoeken en verlangen naar ‘het echte geloof’.”

Tip voor de redactie?

Of heb je een foutje gezien? Mail ons